อีกหนึ่งสิ่งที่ชวนให้คิดถึงทุกครั้ง เมื่อเอ่ยถึง ‘ญี่ปุ่น’ นอกจากวัฒนธรรม บ้านเมือง และผู้คนอันเป็นเอกลักษณ์แล้ว นั่นคือ ศิลปะ ‘การออกแบบสไตล์ญี่ปุ่น’ ที่ซึมซาบอยู่ในทุกผลิตภัณฑ์ – สินค้าทุกประเภทจากแดนปลาดิบ และกลายเป็นอีกหนึ่งปัจจัยความสำเร็จที่ขับดันให้ทุกงานดีไซน์ฝีมือชาวญี่ปุ่นเข้าไปนั่งอยู่ในใจคนทั่วโลกได้ไม่ยากเลย
แล้วอะไรที่ทำให้งานออกแบบสไตล์ญี่ปุ่นได้รับการยอมรับและทรงอิทธิพลในระดับโลก? คำตอบของคำถามนี้ อย่างน้อยต้องมี 3 องค์ประกอบของการออกแบบดังต่อไปนี้ ปรากฏอยู่ด้วยแน่นอน
หนึ่ง : หยิบเอาองค์ประกอบของสิ่งรอบตัวมาเป็นพื้นฐาน ‘การออกแบบสไตล์ญี่ปุ่น’
ถ้าถามว่าต้นทางของ การออกแบบสไตล์ญี่ปุ่น ที่โดนใจคนทั้งโลก อยู่ที่ไหน ก็ต้องบอกเล่าด้วยการย้อนกลับไปในยุคประวัติศาสตร์และอารยธรรมของญี่ปุ่นที่มีมายาวนานกว่าหมื่นปี ผ่านทั้งยุคสมัยก่อนประวัติศาสตร์เรื่อยมาจนถึงช่วงที่ญี่ปุ่นปิดประเทศโดยใช้เวลากว่า 250 ปี ที่มีการแบ่งชนชั้นทางสังคมเกิดขึ้น อันเนื่องด้วยลักษณะทางภูมิประเทศของญี่ปุ่นที่เป็นเกาะทำให้เกิดลักษณะเฉพาะในการดำรงชีวิต จนเกิดเป็นปรัชญาแห่งเซน (Zen) ที่เป็นตัวการทำให้วิถีในการออกแบบมีแนวคิดในการหยิบจับเอาสิ่งรอบตัวมาทำให้เกิดเป็นผลงานศิลปะซะส่วนใหญ่ และสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ ข้าวของเครื่องใช้ที่จำเป็นต่างๆ ให้ตอบสนองตามความต้องการของแต่ละชนชั้นให้ต่างออกไป
เพื่อให้เห็นภาพชัดขึ้น ต้องขอหยิบเอาเรื่องราวของการออกแบบบรรจุภัณฑ์ของชาวญี่ปุ่นที่ถ่ายทอดกันมาจากรุ่นสู่รุ่นมาเป็นตัวอย่างในการอธิบาย เพราะการออกแบบบรรจุภัณฑ์ (Packaging Design) ของชาวญี่ปุ่นนับเป็นภูมิปัญญาที่โดดเด่นและคนทั่วโลกให้การยอมรับ ตลอดจนชื่นชมอย่างมาก เพราะนักออกแบบบรรจุภัณฑ์ชาวญี่ปุ่นจะเน้นการประยุกต์เอาธรรมชาติรอบๆตัวมาใช้ในการออกแบบ ยิ่งปัจจุบันนี้ ยังเกิดแนวคิดที่จะนำเทคโนโลยีและการดีไซน์ มาผสมผสานให้การออกแบบบรรจุภัณฑ์สื่อถึงการเข้าใกล้ธรรมชาติอีกด้วย
บทความที่เผยแพร่ในเว็บไซต์ fdesignbasis.blogspot.com เรื่อง “การออกแบบบรรจุภัณฑ์ของญี่ปุ่น” ได้อธิบายเพิ่มเติมไว้ว่า
“แนวคิดการออกแบบบรรจุภัณฑ์ ของญี่ปุ่นมักจะมีการอธิบายในรูปแบบเป็น ‘การ์ตูน’ หรือ ‘ชีวิต’ และ ‘วิญญาณ’ ภายในเป็นแนวคิดวิธีการ ที่ทำให้เนื้อหาที่ต้องการสื่อ ได้รับการออกแบบได้อย่างเป็นอิสระ นอกจากนั้น การออกแบบบรรจุภัณฑ์ของญี่ปุ่น จะสื่อออกมาเป็นรูปแบบศิลปะที่ใช้การออกแบบที่ทันสมัย ไร้กาลเวลามีความเรียบง่าย และ การใช้วัตถุในชีวิตประจำวันที่แสดงให้เห็นถึงแนวคิดของ “ความเรียบง่ายที่ซับซ้อน” ที่ปรากฎอยู่ในการออกแบบบรรจุภัณฑ์ (Packaging) การออกแบบอาหารตัวอย่าง (Replica Food) หรือการออกแบบโดยใช้ตั้งแต่เทคนิคโบราณ อย่างเทคนิคของการพับกระดาษ (origami) เป็นต้น”
สอง : ความเชื่อ ศาสนา ธรรมชาติ และการดำรงชีวิต ประสานเป็นหนึ่งเดียวกับการออกแบบ
ความเชื่อ ศาสนา ความเคารพต่อธรรมชาติ การดำรงชีวิตตามลักษณะของฤดูกาลต่างๆ และการใช้ทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่อย่างรู้คุณค่า การตระหนักถึงความสมถะและความเรียบง่าย รวมไปถึงความงดงามอันเกิดจากกาลเวลา ความเงียบสงบ ความมีอิสระจากประเพณีนิยม เหล่านี้ล้วนแต่เป็นแรงบันดาลใจให้เกิดเป็นการออกแบบสไตล์ญี่ปุ่น ที่เข้าถึงคนทั่วโลกได้อย่างน่าชื่นชม
โดยเฉพาะหลักการออกแบบของญี่ปุ่น ที่พึ่งพิงอ้างอิงอยู่กับ ‘ความเชื่อทางศาสนาของญี่ปุ่น’ ที่มีหัวใจสำคัญบ่มเพาะให้ชาวญี่ปุ่นให้ความสำคัญต่อการเคารพธรรมชาติ โดยชาวญี่ปุ่นมักเข้าใจดีถึงความจำเป็นของการดำรงชีวิตที่ต้องปรับตัวไปตามลักษณะเฉพาะที่เกิดขึ้นในฤดูกาลต่างๆ รวมไปถึงพวกเขายังตระหนักถึงการใช้ทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่อย่างรู้คุณค่าและเกิดประโยชน์สูงสุดด้วย ส่งผลให้แนวคิดการออกแบบผลิตภัณฑ์ที่จะชนะใจชาวญี่ปุ่น ต้องวางอยู่บนพื้นฐานของความเรียบง่าย และใกล้ชิดธรรมชาติมากที่สุด
นอกจากนั้น บทความเรื่อง “การออกแบบบรรจุภัณฑ์ของญี่ปุ่น” ยังให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่าคนญี่ปุ่นให้ความสำคัญกับ เทรนด์การรีไซเคิลอย่างมาก ดังนั้น เทรนด์นี้จึงส่งผลโดยตรงกับการเลือกใช้วัตถุดิบหรือการออกแบบบรรจุภัณฑ์สไตล์ญี่ปุ่น และบ่อยครั้งทีเดียวที่เราจะได้พบเห็นสัญลักษณ์ของการรีไซเคิลอยู่บนบรรจุภัณฑ์ สินค้า ของญี่ปุ่น อยู่เสมอๆ
และด้วยลักษณะนิสัยของชาวญี่ปุ่นที่เป็นชนชาติซึ่งเปิดกว้างในการรับสิ่งใหม่ๆ เสมอ นี่เองที่ทำให้ประเทศญี่ปุ่นนั้นมีวัฒนธรรมที่หลากหลายผสมผสานรวมอยู่ด้วยกัน การออกแบบส่วนใหญ่จึงสื่อถึงลักษณะนิสัยของคนในชาติ ที่ผสมผสานความภูมิใจในวัฒนธรรมของตนเอง และเทคโนโลยี นวัตกรรม ใหม่ๆ ได้อย่างลงตัว
สาม : วาบิ – ซาบิ (侘寂, wabi-sabi) แนวคิดความงาม ฐานรากอันแข็งแกร่งของการออกแบบสไตล์ญี่ปุ่น
Wabi – Sabi (วาบิ – ซาบิ) คำที่อาจคุ้นหูชาวไทยหลายคนนี้ แท้จริงแล้วหมายถึงความงามของสรรพสิ่งที่ไม่สมบูรณ์แบบ ไม่อยู่คงทนถาวร และไม่เสร็จสมบูรณ์ กล่าวคือ สรรพสิ่งในโลกใบนี้ย่อมเปลี่ยนแปลงไปตามระยะเวลา ซึ่งแนวคิดนี้มีรากฐานมาจากความเข้าใจในธรรมชาติของพุทธศาสนาแบบเซน ที่มองเห็นว่าทุกสิ่งอย่างบนโลกนี้ย่อมมีการเปลี่ยนแปลง ไม่ว่าจะเป็นคน สัตว์ หรือสิ่งของ โดยพื้นฐานแนวคิดอันเรียบง่ายทว่างดงามนี้มีความคล้ายคลึงกับแนวความคิด ในศาสนาพุทธ เกิด แก่ เจ็บ ตาย และชาวพุทธทั่วโลกจะรู้สึกตรงกันว่าวัตถุใดที่ได้รับการออกแบบและสามารถสื่อถึงแนวความคิดเหล่านี้ได้ ล้วนอยู่ในนิยาม “ความงดงาม” ทั้งสิ้น
แนวคิดการออกแบบโดยอิงกับสไตล์ Wabi – Sabi จึงพบเห็นได้ทั่วไปในงานออกแบบของญี่ปุ่น สื่อถึงความงามที่ไม่สมดุล ไม่สมบูรณ์หยาบกร้าน และไม่มีการออกแบบที่ซับซ้อน หรือมีการวางแผนใดๆ ความงามตามธรรมชาตินี้ ถูกนำไปใช้ในการออกแบบงานศิลปะหลายอย่างของชาวญี่ปุ่น เช่น งานเซรามิก ภาพวาด สถาปัตยกรรม ต่างๆ รวมไปถึงการทำเครื่องปั้นดินเผาที่เผยให้เห็นพื้นผิวดิบ ห่าม หยาบกร้าน หรือการปล่อยให้สีของสิ่งทอต่างๆไม่สม่ำเสมอกัน (อันเป็นกระบวนการตามธรรมชาติ) ที่แสดงถึงความงามอย่างมีตำหนิในแบบ Wabi – Sabi ที่ชัดเจน
แล้วถ้าการออกแบบ – แบบญี่ปุ่น นำแนวคิดพวกนี้มาแสดงในรูปแบบวิถีร่วมสมัยจะเป็นยังไง? หากใครต้องการหาคำตอบของคำถามนี้ ต้องอย่าพลาดนิทรรศการออกแบบ – แบบญี่ปุ่น ‘Japan Design Today 100’ ที่แสดงถึงการเปิดทางให้จารีตแบบดั้งเดิมเดินทางไปพร้อมกับนวัตกรรมและการเชื่อมต่อกับโลกดิจิทัลผ่านตัวอย่างของการออกแบบที่ดีที่สุด ซึ่งเน้นไปที่ผลิตภัณฑ์ในชีวิตประจำวัน จำนวน 100 ผลงาน เพื่อให้เห็นภาพที่ชัดเจนของลักษณะงานดีไซน์ญี่ปุ่น และนำไปสู่การศึกษารูปแบบสังคม แนวคิดในการสร้างสรรค์งานที่เข้าใจความต้องการของผู้ใช้อย่างแท้จริง
นิทรรศการ “ออกแบบ แบบญี่ปุ่น” สัญจรไปจัดแสดงทั่วโลก ตลอดระยะเวลา 10 ปีที่ผ่านมา และมีการปรับรูปแบบใหม่โดยรวบรวมการออกแบบสินค้าในปัจจุบันควบคู่ไปกับการออกแบบสมัยใหม่นับตั้งแต่ทศวรรษที่ 1950 ถึง 1990 ซึ่งเป็นช่วงที่มีอิทธิพลสำคัญต่อการออกแบบสมัยนี้ ภายในห้องนิทรรศการเสนองานออกแบบผลิตภัณฑ์ที่ใช้จริงในปัจจุบันจำนวน 89 ชิ้น และตัวแทนคาแรกเตอร์ดีไซน์ญี่ปุ่นอีก 11 ผลงาน ทั้งหมดถูดจัดกลุ่มตามประเภทการใช้งานจำนวน 10 กลุ่ม ยกตัวอย่างผลิตภัณฑ์ที่สะท้อนถึงความเข้าใจในวัสดุและนวัตกรรมที่เหมาะกับการใช้ชีวิตแบบคนญี่ปุ่นอย่างลึกซึ้ง
และเป็นที่น่ายินดีว่า อีเวนต์ดีๆ มาถึงเมืองไทยแล้ว กับนิทรรศการ “ออกแบบ แบบญี่ปุ่น” Japanese Design Today 100 ซึ่งจะจัดขึ้นระหว่างวันที่ 24 เมษายน – 26 พฤษภาคม 2562 เวลา 10.30 – 21.00 น. ณ ห้องแกลอรี ชั้น 1 TCDC กรุงเทพฯ งานนี้เขาว่าเข้าชมฟรี! หารายละเอียดเพิ่มเติมได้เลยในเว็บไซต์ของ TCDC
อ้างอิง :
- บทความเรื่อง “สิ่งใดที่ทำให้การออกแบบ – แบบญี่ปุ่น ทรงอิทธิพล ร่วมกันไปหาคำตอบได้ใน Japanese Design Today 100” เผยแพร่ใน เว็บไซต์ zipeventapp.com
- บทความที่เผยแพร่ในเว็บไซต์ fdesignbasis.blogspot.com เรื่อง
- “การออกแบบบรรจุภัณฑ์ ของญี่ปุ่น”
- “พื้นฐานแนวคิด มาจากใหน การออกแบบสไตล์ญี่ปุ่น”
- “อิทธิพลของธรรมชาติ และฤดูกาล กับการออกแบบของญี่ปุ่น”
- “การออกแบบบรรจุภัณฑ์ ของญี่ปุ่น”
ซึมซับเรื่องราวดีๆ จากชนชาติญี่ปุ่น เพื่อนำไปปรับกับการดำเนินชีวิตประจำวัน คลิกอ่านต่อเลย
ญี่ปุ่น 5.0 การทลายกำแพง 5 ชั้น ของญี่ปุ่นเพื่อเข้าสู่ยุคของสังคม 5.0
ถอดบทเรียน ‘ธุรกิจ 100 ปี’ แดนอาทิตย์อุทัย สร้างกิจการอย่างไร ให้ยิ่งใหญ่และยั่งยืนเกินร้อยปี
