เที่ยวป่าฝ่าดงแถวชายแดนหรือจัดทริปตะลุยแถบแอฟริกา ยังต้องระวังโรค ‘มาลาเรีย’ (ไข้จับสั่น) กันนะชาวโลก ถึงจะมีข่าวดีว่าจำนวนผู้ป่วยโรคมาลาเรียลดลง แต่ก็มีข่าวร้ายพ่วงมาด้วย นั่นคือ เชื้อมาลาเรียดื้อยามากขึ้น


malaria novartis_child
Source : www.novartis.com

ความคืบหน้าจากรายงานและเป้าปฏิบัติการของ WHO

ในสถานการณ์ที่การกำจัดโรคมาลาเรียคืบหน้าไปมาก นับจากปี พ.ศ. 2553  รายงานมาลาเรียฟิวเจอร์สฟอร์เอเชีย (MalaFA : Malaria Futures for Asia) เปิดเผยข้อมูลว่า มีจำนวนผู้ติดเชื้อต่อพันคนลดลงกว่าร้อยละ 60

ผู้เชี่ยวชาญที่ร่วมสำรวจเกือบสองในสามเชื่อว่า ภูมิภาคเอเชียจะสามารถบรรลุเป้าหมายในการกำจัดเชื้อมาลาเรียประเภท P. falciparum ซึ่งเป็นเชื้อที่มีความรุนแรงมากที่สุดได้ภายในปี พ.ศ. 2573 แต่ถ้าเป็นเชื้อมาลาเรียสายพันธุ์ P. vivax ผู้เชี่ยวชาญส่วนใหญ่ยังคงไม่มั่นใจว่าจะสามารถกำจัดได้ในปีเดียวกัน

ตามเป้าหมายขององค์การอนามัยโลก โรคมาลาเรียจะหมดไปจากโลกภายในปี พ.ศ. 2573 (ค.ศ. 2030) ส่วนเป้าหมายของประเทศไทย โรคมาลาเรียจะต้องหมดไปภายในปี พ.ศ. 2567 (ค.ศ. 2024)


ACTs ยารักษามาลาเรียที่มีมานานกว่า 2 ทศวรรษ

โนวาร์ตีส โซเชียลบิสสิเนสที่แนะแนวทางให้แก่หน่วยงานภายในประเทศและผู้บริจาคไปสู่การกำจัดโรคมาลาเรีย ซึ่งเป็นบริษัทแรกที่ผลิตขนาดยาในปริมาณคงที่ของ ยากลุ่มอาร์ติมิซินินที่ใช้ร่วมกับยาเมฟโฟลควิน (Artemisinin-based combination therapy – ACTs) เมื่อสองทศวรรษที่แล้ว และจัดว่ามีประสิทธิภาพที่สุดสำหรับใช้รักษาโรคมาลาเรียในปัจจุบัน

ACTs malaria novartis_researcher
โนวาร์ตีส ยังทดลองยารักษาโรคมาลาเรียเชิงคลินิกในประเทศไทยและเวียดนาม ในกรณีที่ภาวะดื้อยากลุ่มอาร์ติมิซินินนั้นแพร่กระจายออกไปด้วย

แต่เนื่องจากเชื้อมาลาเรียดื้อต่อมาตรการป้องกันและการรักษาในปัจจุบัน ผู้เชี่ยวชาญด้านโรคมาลาเรียในเอเชียจึงเรียกร้องให้มีการลงทุนเพื่อพัฒนาและวิจัยยารักษาโรคมาลาเรียและยาฆ่าแมลงตัวใหม่ ซึ่งในรายงานดังกล่าวมีผู้อำนวยการโครงการด้านโรคมาลาเรีย นักวิจัย และองค์กรที่ไม่แสวงหาผลกำไรในประเทศกัมพูชา อินเดีย เมียนมา ไทย และเวียดนาม แสดงมุมมองเกี่ยวกับความคืบหน้าในการกำจัดโรคมาลาเรีย อาทิ

malafa มาลาเรีย novartis
Source : Malaria Week Bangkok
  • ดร.ศรีนาถ เรดดี ระธานมูลนิธิสาธารณสุขแห่งอินเดียและประธานร่วมของการศึกษา MalaFAsia กล่าวว่า “การพัฒนาระบบการดูแลขั้นพื้นฐานที่ครอบคลุมมีความสำคัญมากเนื่องจากภูมิภาคเอเชียยังคงเผชิญกับการแพร่ระบาดของโรคเรื้อรังที่มีมากขึ้น” 

ดร.ยงยุทธ์ novartis มาลาเรีย

  • ศ.ดร.ยงยุทธ ยุทธวงศ์ อดีตรองนายกรัฐมนตรี หนึ่งในคณะกรรมการขององค์การนานาชาติมาลาเรียอาร์บีเอ็มเพื่อการกำจัดมาลาเรีย และประธานร่วมของการสำรวจ กล่าวว่า “นับเป็นครั้งแรกในรอบหลายปีที่มีการสำรวจความคิดเห็นของผู้วางนโยบายและผู้ปฏิบัติงานในพื้นที่ ในเรื่องความคืบหน้า ความท้าทาย และโอกาสในการกำจัดโรคมาลาเรีย ในขณะที่คนส่วนใหญ่เชื่อมั่นว่า มีความคืบหน้าในการกำจัดโรคมาลาเรีย บางคนอาจมีความมั่นใจมากเกินไป ซึ่งการเพิกเฉยต่อโรคนี้จึงเป็นเรื่องอันตราย เพราะผมต่อสู้กับโรคมาลาเรียมาเกือบทั้งชีวิตและรู้ดีว่า การต่อสู้ในขั้นสุดท้ายเพื่อกำจัดโรคมาลาเรียเป็นสิ่งที่ยากที่สุด” 

กราฟแสดงจำนวนผู้ป่วยและผู้เสียชีวิตจากโรคมาลาเรียในประเทศไทย ระหว่างปี 2005 – 2017 จะเห็นว่าลดลงอย่างเห็นได้ชัด

WHO malaria
Source : World Malaria Report 2018

เข้าใจเรื่อง ‘เชื้อมาลาเรีย ยุง ยารักษา’ ใน 11 คำถาม

หลังจากที่พบ ศ.ดร.ยงยุทธ ยุทธวงศ์ นักวิจัย นักวิทยาศาสตร์ดีเด่นสาขาเคมี ราชบัณฑิตกิตติมศักดิ์ ในงาน FameLab ในปี 2018 สาลิกาก็มีโอกาสพูดคุยกับอาจารย์อีกครั้งในงานเปิดตัว Malaria Futures for Asia (MalaFAsia) report ซึ่งจัดขึ้นที่กรุงเทพฯ โดยมีผู้เชี่ยวชาญ นักวิจัย นักวิทยาศาสตร์ มาแชร์ความรู้ ความก้าวหน้าด้านการตรวจรักษา ตลอดจนรับฟังทิศทางและนโยบายด้านการรักษาโรคมาลาเรียกันเต็มห้อง

ยงยุทธ ยุทธวงศ์
อาจารย์ยงยุทธกล่าวถึงยาและการรักษาโรคมาลาเรียในระดับสากล ด้วยความรู้และประสบการณ์ที่สั่งสมมายาวนานถึง 50 ปี จากนั้นกล่าวถึงสถานการณ์ผู้ป่วยโรคมาลาเรียในไทย รวมทั้งสาเหตุและวิธีป้องกัน

ตอนนี้นวัตกรรมหรือเทคโนโลยีที่ใช้ตรวจรักษาผู้ป่วยเป็นอย่างไร ก้าวหน้าไปแค่ไหนคะ?

ปกติแล้วการตรวจเชื้อมาลาเรียก็จะดูผ่านกล้องจุลทรรศน์ว่ามีเชื้ออยู่ในเม็ดเลือดหรือเปล่า ซึ่งเป็นวิธีที่จะเห็นได้ชัดเจนที่สุด แต่ถ้ามีเชื้ออยู่น้อยก็จะหายากหรืออาจหาไม่เจอ แต่สมัยใหม่มีตัวช่วยคือ DNA จึงสามารถตรวจได้อย่างรวดเร็วยิ่งขึ้น เรียกว่า Malaria rapid diagnostic tests (RDTs) ซึ่งแพงกว่าวิธีตรวจเชื้อเดิม และบางประเทศไม่มีเงินมากพอที่จะลงทุนกับการตรวจแบบนี้ แต่สำหรับคนไทยก็มีคนใช้วิธีนี้มากขึ้น อันที่จริงก็ยังมีอีกหลายวิธี ขึ้นอยู่กับว่าต้องการความแม่นยำขนาดไหน และจากที่แต่ก่อนมีผู้ป่วยโรคมาลาเรียเยอะ ใช้เวลาเพาะเชื้อหลายชั่วโมง เดี๋ยวนี้จำนวนผู้ป่วยน้อยลง ตรวจเลือดครึ่งชั่วโมงก็รู้ผลแล้ว

ที่อาจารย์บอกว่า จำนวนผู้ป่วยและผู้เสียชีวิตด้วยโรคมาลาเรียในประเทศไทยลดลง เนื่องจาก?

สำหรับเมืองไทย ย้อนกลับไปตอนที่ผมเริ่มทำงานเกี่ยวกับโรคมาลาเรียประมาณ พ.ศ. 2511 มีผู้ป่วยปีละ 200,000 คน แต่เดี๋ยวนี้มีประมาณ 10,000 คน แต่อาจจะมีราว 3,000 คน ที่เป็นคนไทย นอกนั้นมาจากเขมรบ้าง เมียนมาบ้าง เข้าประเทศมาแล้วก็ออกไป ซึ่งประเทศของเขาไม่มีระบบแพทย์ที่ดีเท่าของเรา เชื้อจึงยังวนเวียนอยู่

บางคนกินยาวันสองวันรู้สึกดีขึ้นก็นึกว่าเชื้อหายไป เลิกกินยา แล้วเชื้อที่หลบอยู่ก็กลับมาใหม่ภายใน 2-3 อาทิตย์ ซึ่งยาที่ใช้รักษาก็มาจากเมืองจีนชื่อ ACTs เป็นยาที่ดีที่สุด แต่ตอนนี้ก็เริ่มมีปัญหาเพราะจากการศึกษาพบว่า ACTs Resistance เกิดขึ้นระหว่างพรมแดนเขมรกับไทยราว 10 ปีมาแล้ว และเชื้อก็ดื้อยา แพร่กระจายออกไปยังเมียนมา อินเดีย ในที่สุดก็กระจายไปยังแอฟริกาและทั่วโลก แต่ที่แอฟริกาหนักมาก

ยารักษามาลาเรียที่เป็นแบบเดียวกับ ACTs ยังมีอีกไหม?

จริงๆ ยังมียาแบบ ACTs อีกสองตัว ยากลุ่มนี้ก็อยู่มาเกือบ 20 ปีแล้ว เมื่อเชื้อดื้อยาก็เกิดความกังวลกันว่า ถ้าดื้อจนยาในกลุ่ม ACTs รักษาไม่ได้…ก็ไม่มีทางรักษาแล้ว

ถ้าอย่างนั้น วิธีป้องกันที่ดีที่สุดคือ?

เชื้อมาลาเรียมาจากยุง ยุงไปติดเชื้อมาลาเรียมาจากที่อื่นแล้วมากัดเรา การไม่ให้ยุงกัดจึงเป็นวิธีลดอัตราผู้ป่วยมาลาเรียที่ดีที่สุด ปัจจัยสำคัญที่สุดที่ช่วยป้องกันคือ มุ้ง ซึ่งสมัยนี้ก็นิยมใช้มุ้งอาบยา พอยุงมาเจอมุ้งก็หมดแรงหรือตาย แต่ปัญหาคือ คนไม่ค่อยเข้ามุ้ง กินข้าวกินปลา นั่งล้อมวงคุยกันสนุกสนาน โดยเฉพาะคนที่ไปเที่ยวป่าหรือนักท่องเที่ยว นิยมนั่งกินดื่มกันตอนค่ำก็เสี่ยงที่จะถูกยุงกัด

malaria novartis
Source : www.novartis.com

เราจะพบยุงที่เป็นพาหะนำเชื้อมาลาเรียได้ที่ไหน?

ที่เยอะหน่อยก็แอฟริกา ถ้าในไทย แถวเกาะกง ชายแดนไทย – กัมพูชายังมีมากอยู่ แต่ก็น้อยลงจากแต่ก่อนเยอะ แล้วก็พื้นที่ห่างไกลความเจริญ ตามป่าเขา และตอนนี้ยาฆ่าแมลงก็ยังทำอะไรยุงไม่ค่อยได้

ยุงปรับตัวเก่งเหรอคะ?

สมัยก่อน ยุงเจอยาฆ่าแมลงนิดหน่อยก็ตายแล้ว แต่เดี๋ยวนี้ทนต่อยาฆ่าแมลง ไม่เกาะมุ้ง ยุงเปลี่ยนพฤติกรรม กัดเราแล้วบินเข้าป่า มีวิวัฒนาการมากขึ้น ป่าลดลง ยุงในป่าก็ลดลงไปด้วย เชื้อมาลาเรียในเมืองไทยก็ลดลงไปเยอะ ส่วนหนึ่งเพราะคนมีความรู้มากขึ้น การตรวจรักษาพัฒนาขึ้น ขณะที่เพื่อนบ้านอย่างมาเลเซียมีการจัดการโรคมาลาเรียที่ดี ล่าสุดมีผู้ป่วยเพียง 2-3 รายเท่านั้น 

มีงานวิจัยไหมว่า ทำไมยุงชอบกัดเด็กหรือกัดใครบางคนในกลุ่มเป็นพิเศษ เผื่อหาทางป้องกัน หรือหาวิธีกำจัดยุงจะง่ายกว่าคิดค้นยารักษา?

ไม่มีผลวิจัยออกมาชัดเจน แต่ที่พบส่วนใหญ่ ยุงจะชอบกัดคนที่มีเหงื่อมาก อุณหภูมิร่างกายจะอุ่นๆ หน่อย จริงๆ ก็มีคนทำวิจัยให้ยุงเป็นหมัน เช่นที่ออสเตรเลียทำได้ดีคือ นำแบคทีเรียไปเลี้ยงยุง แปลกมากที่ทำให้ยุงเป็นกะเทยได้โดยไม่ต้องตัดต่อยีนส์ มันก็ไม่สามารถแพร่พันธุ์ต่อไปได้ แต่ก็ยังอยู่ในระหว่างทดสอบ 

Novartis mosquito ไข้จับสั่น มาลาเรีย
Source : www.novartis.com

ถ้าอยากได้ข้อมูลเชิงลึกเกี่ยวกับโรคมาลาเรียหรือเข้ารับการตรวจรักษา ควรไปที่ใด?

คลังความรู้ด้านการตรวจรักษาจะอยู่ที่ โรงพยาบาลเวชศาสตร์เขตร้อน ในกรุงเทพฯ นี่แหละ มีความเชี่ยวชาญเรื่องเชื้อมาลาเรียที่สุดแล้ว แพทย์ที่อยู่ตามโรงพยาบาลในเมืองไม่ค่อยเจอผู้ป่วยโรคมาลาเรีย ตรวจไปโดยไม่รู้ว่าผู้ป่วยเป็นก็เยอะ เชื้อใช้เวลาฟักตัว สมมติว่าไปเที่ยวป่ากลับมา ผ่านไป 2 อาทิตย์แล้วมีไข้ ไข้จับสั่นที่เขาเรียกกัน ก็ไปตรวจที่โรงพยาบาลเวชศาสตร์เขตร้อนเพื่อความแน่ใจว่าใช่หรือไม่ใช่มาลาเรีย

ในเมื่อโรคนี้คร่าชีวิตคนได้ ทุ่มเทเพื่อคิดค้น ‘วัคซีนเพื่อป้องกัน’ ไปเลยจะดีกว่าไหม?

มีหลายทีมที่กำลังคิดค้นกันอยู่ ทำมานานแล้วแต่ยังไม่สำเร็จ มันยากมากและต้องใช้เวลานาน เพราะมันเกี่ยวกับชีวิตคน ต้องทดลอง ทดสอบกันเป็น 10 ปี เพื่อให้แน่ใจว่าปลอดภัยต่อร่างกายมนุษย์ แต่ก็มีข่าวว่า มีการใช้โมเลกุลบางตัวของยุงไปคิดค้นวัคซีน ล่าสุดใช้โมเลกุลทั้งตัว ทำที่เม็กซิโกบ้าง มาเลเซียบ้าง ตรงนี้น่าสนใจมากเพราะเขานำยีนส์ที่ทำให้ยุงเป็นหมันใส่เข้าไป และไม่ใช่แค่ตัวมัน ถ้ามันไปผสมพันธุ์กับตัวอื่น ลูกที่ออกมาก็จะเป็นหมันทั้งหมด เขาเรียก ‘ยีนส์ ไดรฟ์’ หรือจะเป็นยีนส์ที่ทำให้ยุงไม่เป็นมาลาเรียก็มี แต่ยังทำไม่สำเร็จ อย่างไรก็ตาม ต้องมีวัคซีนฉีดให้คนจน คนแอฟริกัน ถึงจะทำให้มาลาเรียหายไปจากโลกได้ ขณะเดียวกันก็ต้องพัฒนายารักษาไปด้วย

มาลาเรีย Malafa
Source : www.facebook.com/novartis

ภาวะโลกร้อนมีผลต่อการเพิ่มจำนวนยุง การเติบโตของเชื้อ หรือสร้างผลกระทบในวงกว้างหรือไม่ อย่างไร?

แน่นอนครับ ยุงก็ชอบ เชื้อก็ชอบ ชอบอากาศร้อนชื้นอยู่แล้วก็จะขยายพันธุ์ได้เร็วกว่าเดิม เชื้อมาลาเรียก็จะแพร่กระจายออกไปได้ง่ายขึ้น โดยเฉพาะพื้นที่ห่างไกล ตามชายแดน หรือในป่าที่มีแหล่งน้ำ 

คำแนะนำสำหรับคนที่จะเดินทางไปยังแอฟริกาหรือพื้นที่เสี่ยงอื่นๆ

แนะนำให้ไปรับยาต้านมาลาเรียที่โรงพยาบาลเวชศาสตร์เขตร้อนก่อนที่จะเดินทาง แต่ต้องตรวจเลือดก่อนนะ เพราะบางคนอาจจะแพ้ยาต้าน กลายเป็นว่ายาทำให้เม็ดเลือดแตกก็มี สำหรับบางคน เช่น คนแอฟริกันเจอยุงเยอะ ยุงกัดจนมีเชื้อมาลาเรียในตัว แต่ยังใช้ชีวิตได้ตามปกติ มีบ้างที่ป่วยไข้เพราะอาการกำเริบ แต่ในทางกลับกัน ถ้าเป็นคนเมืองคนกรุงไปเจอเชื้อแบบนั้น เสี่ยงมากเพราะร่างกายไม่มีภูมิต้านทานอย่างเขา


Malaria
Source : www.novartis.com

สรุปส่งท้าย ‘โรคมาลาเรียในเอเชีย’ ทั้งสถานการณ์ คำแนะนำ สิ่งที่ควรดำเนินการ โดยเฉพาะเมื่อเชื้อดื้อยารักษาและยาฆ่าแมลง

  • โรคมาลาเรียที่ยังระบาดอยู่ในเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้นั้น มักเป็นพื้นที่ชายแดนห่างไกล ซึ่งส่วนใหญ่ปรากฏอยู่ในพื้นที่ป่าซึ่งเข้าถึงยากและถิ่นที่ประชากรอาศัยอยู่ไม่เป็นหลักแหล่งหรือผู้อพยพ ดังนั้น การเก็บข้อมูลและสร้างความเชื่อมั่นว่า ผู้ที่มีความเสี่ยงจะได้รับการวินิจฉัย การรักษาและการดูแล จึงเป็นเรื่องท้าทาย
  • เป้าหมายในการกำจัดโรคมาลาเรียในภูมิภาคอาจเผชิญความเสี่ยงจากเชื้อดื้อยารักษามาลาเรียและยาฆ่าแมลง ดังนั้น จึงต้องมีเครื่องมือใหม่ในการต่อสู้กับโรคมาลาเรีย
  • อุปสรรคสำคัญอีกประการที่มีผลต่อการกำจัดโรคมาลาเรียในภูมิภาคเอเชียและเอเชียใต้คือ การเข้าถึงประชากรที่ไม่ได้อยู่อาศัยเป็นหลักแหล่งและผู้อพยพในพื้นที่ห่างไกล
  • การกำจัดโรคมาลาเรียยังขึ้นอยู่กับ การสร้างความรู้ความเข้าใจและความชำนาญด้านโรคมาลาเรียให้แก่ประชากรในแต่ละประเทศ ควบคู่ไปกับการพัฒนาบริการสาธารณสุขพื้นฐานให้ดีขึ้น
  • มีผู้เชี่ยวชาญหลายฝ่ายเห็นตรงกันว่า การผสมผสานงานด้านมาลาเรียควบคู่ไปกับระบบการดูแลสุขภาพหลักเป็นเรื่องจำเป็น

หากต้องการข้อมูลเกี่ยวกับโรคมาลาเรีย แนะนำช่องทางเหล่านี้


รู้เพิ่มเกี่ยวกับเทคโนโลยีและนวัตกรรมที่นำมาประยุกต์ใช้ในด้านการแพทย์ – การรักษา

เปิดตัว ‘เตียงพลิกตัว ป้องกันแผลกดทับ’ นวัตกรรมแห่งความร่วมมือของนักวิจัยไทย กรุยทางอุตสาหกรรมการแพทย์ไทยไปสู่ Thailand Medical Hub

‘การแพทย์แม่นยำ’ ปรากฏการณ์ใหม่ใน ‘อีอีซี’ ลดเสี่ยง 5 โรค เซฟค่าใช้จ่ายปีละ 7 หมื่นล้าน

Let’s talk with ‘AI Chatbot’ หุ่นยนต์นักบำบัด เพื่อนใหม่ช่างเจรจา เยียวยาภาวะซึมเศร้าได้จริง