ทำความรู้จัก ‘ข้อมูลชีวมาตร (Biometrics)’ ทั้งสำคัญ อ่อนไหว และไม่ควรให้ใครรู้

ใน พ.ร.บ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล ข้อมูลชีวมาตร (Biometrics) ถือเป็นข้อมูลที่มีความอ่อนไหว และห้ามไม่ให้จัดเก็บ ยกเว้นมีความจำเป็นตาม มาตรา 26 

ข้อมูลชีวมาตร ตามวรรคหนึ่งให้หมายถึง ข้อมูลส่วนบุคคลที่เกิดจากการใช้เทคนิคหรือเทคโนโลยีที่เกี่ยวข้องกับการนำลักษณะคนทางกายภาพหรือทางพฤติกรรมของบุคคล มาใช้ทำให้สามารถยืนยันตัวตนของบุคคลนั้นที่ไม่เหมือนกับบุคคลอื่นได้ เช่น ข้อมูลภาพจำลองใบหน้า ข้อมูลจำลองม่านตา หรือข้อมูลจำลองลายนิ้วมือ

ในกรณีที่เป็นการเก็บรวบรวมข้อมูลส่วนบุคคลเกี่ยวกับประวัติอาชญากรรมต้องกระทำภายใต้การควบคุมของหน่วยงานที่มีอำนาจหน้าที่ตามกฎหมาย หรือได้จัดให้มีมาตรการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลตามหลักเกณฑ์ที่คณะกรรมการประกาศกำหนด

อันดับประเทศที่เก็บ ‘ข้อมูลชีวมาตร’ (Biometrics) มากที่สุดในโลก

ที่บอกว่าอ่อนไหวเพราะข้อมูลชีวภาพเป็นข้อมูลส่วนบุคคล เช่น ลายนิ้วมือ ใบหน้า DNA ซึ่งถ้าข้อมูลของเราหลุดไป อาจมีผลเสียหายกับชีวิตเรามากๆ ทั้งความปลอดภัยด้านทรัพย์สิน ความปลอดภัยด้านร่างกาย ความปลอดภัยด้านข้อมูลสุขภาพส่วนบุคคล ฯลฯ กฎหมายจึงระบุไว้ว่า “ไม่ควรจัดเก็บและนำมาใช้งานพร่ำเพรื่อ”

มาดูผลการศึกษาเรื่องการใช้งานข้อมูลชีวมาตร (Biometrics) โดยมีการเปรียบเทียบ 50 ประเทศ ทั้งในและนอกยุโรป จากรายงาน 50 countries ranked by how they’re collecting biometric data and what they’re doing with it โดย Comparitech [1] บริษัทที่เชี่ยวขาญด้าน Cyber Security และ Data Protection เก็บข้อมูลเปรียบเทียบ 50 ประเทศ ทั้งในและนอกยุโรป โดยเน้นการเก็บข้อมูลไปที่ข้อมูลทางชีวมาตรซึ่งใช้จำแนกบุคคล เช่น ลายนิ้วมือ ม่านตา ภาพใบหน้า รวมทั้งมีการสำรวจว่าจัดเก็บข้อมูลชีวมาตรและมีการใช้งานมากแค่ไหน ถ้ามากก็ถือว่าเสี่ยงมาก ยิ่งต้องมีมาตรการดูแลข้อมูลให้ดี เพราะหากข้อมูลหลุดออกไปอาจมีผลกระทบต่อชีวิตประชาชนมาก และจากผลการศึกษาพบว่า…

• ประเทศที่ได้คะแนนมากเป็น 5 อันดับแรก คือ 1) จีน 2) มาเลเซีย 3) ปากีสถาน 4) สหรัฐอเมริกา และอันดับ 5) ได้คะแนนเท่ากัน 4 ประเทศ คือ อินเดีย อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ และไต้หวัน
• จีน ได้คะแนนมากเป็นอันดับ 1 คือ ได้ไป 24 คะแนน จากคะแนนเต็ม 25 (คะแนนสูงคือมีการจัดเก็บและใช้มาก)
• 5 ประเทศที่ได้อันดับรั้งท้าย (มีการจัดเก็บและใช้ข้อมูลชีวมาตรน้อย) คือ ประเทศในยุโรป ได้แก่ ไอร์แลนด์ โปรตุเกส ไซปรัส อังกฤษ และโรมาเนีย (ยกเว้น ไซปรัส ที่อยู่ตะวันออกกลาง)
• ส่วนประเทศไทยอยู่อันดับ 38 จาก 50 ประเทศ โดยเราได้ 17 คะแนน จาก 25 คะแนน (เน้นว่าคะแนนยิ่งมากแปลว่าจัดเก็บมากและใช้ Biometrics มาก)

เขาสำรวจด้วยวิธีไหน? เชื่อถือได้แค่ไหน?

วิธีสำรวจนั้นแบ่งเป็นการถามคำถาม 5 กลุ่ม โดยกลุ่มแรกเป็นคำถามประเภท yes/no ส่วนอีก 4 กลุ่ม คือ 1) ระดับการจัดเก็บและเข้าถึงโดยตำรวจ 2) ระดับการใช้ CCTV 3) ระดับการใช้ในสถานที่ทำงาน และ 4) ระดับการใช้กับวีซ่า ซึ่ง 4 กลุ่มนี้มีเกณฑ์การให้คะแนนตั้งแต่ 1 (น้อยสุด) ไปถึง 5 (มากสุด)

• คำถาม yes/no question ประกอบด้วย

8.1 มีการใช้ biometrics ในหนังสือเดินทางหรือไม่? มี (1) / ไม่มี (0)

8.2 มีการเก็บ biometrics เป็นส่วนหนึ่งของ national id หรือไม่? มี (1) / ไม่มี (0)

8.3 ประเทศนั้นยังไม่มีกฎหมายคุ้มครองข้อมูล biometrics? ยังไม่มี (1) / มีแล้ว (0)

8.4 มีการใช้ biometrics ในกิจการธนาคารหรือไม่? มี (1) / ไม่มี (0)

8.5 มีการใช้ biometrics ในการลงทะเบียนเพื่อเลือกตั้ง (ในวงกว้าง) หรือไม่? มี (1) / ไม่มี (0)

ส่วนอีก 4 กลุ่ม ผมยกมาแค่กรณี 0 และ 5 คะแนน (หากต้องการรายละเอียด โปรดอ่านต่อเองในแหล่งอ้างอิงด้านล่าง)

• ระดับการจัดเก็บและเข้าถึงโดยตำรวจ
  • ไม่มีการจัดเก็บ (0 คะแนน)
  • ข้อมูลส่วนใหญ่ (รวมถึงลายนิ้วมือ) ตำรวจเข้าถึงได้ (5 คะแนน)

• การใช้งาน CCTV
  • ไม่มีหรือใช้น้อยมาก (0 คะแนน)
  • ใช้ทั่วประเทศ พร้อมมีกรณีละเมิดสุดโต่ง (5 คะแนน)

• การใช้ในที่ทำงาน/สถานประกอบการ
  • ห้ามใช้ (0 คะแนน)
  • ไม่มีการระวังป้องกันข้อมูลและใช้มากเกินจำเป็น (5 คะแนน)

• การใช้งานในด้านวีซ่า
  • ไม่ต้องมีวีซ่าและไม่ต้องตรวจสอบเมื่อเข้าประเทศ (0 คะแนน)
  • คนจากประเทศอื่นทั้งหมดต้องมีวีซ่าและตรวจสอบข้อมูลชีวมาตร (5 คะแนน)

หมายเหตุ ผมยังมีข้อสงสัยและไม่ค่อยเห็นด้วยบางแง่มุมในเรื่องของ วิธีการสำรวจ โดยเฉพาะ ระดับการจัดเก็บและเข้าถึงโดยตำรวจ แต่ก็ถือว่าเป็นรายงานที่น่าสนใจและโปร่งใสฉบับหนึ่ง เพราะมีการเปิดเผยคะแนนดิบ พร้อมผลการสำรวจและแหล่งข้อมูลอ้างอิง ว่าทำไมเขาถึงให้คะแนนแต่ละข้อเป็นอย่างนั้น ตาม [2] ข้อมูลคะแนนดิบ (ตารางคะแนน) และ [3] ข้อมูลผลสำรวจพร้อมแหล่งอ้างอิงการให้คะแนน ที่ผมใส่ลิงก์ไว้ด้านล่าง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

[1] 50 countries ranked by how they’re collecting biometric data and what they’re doing with it
[2] Biometrics by Country – Score Sheet
[3] Biometics by Country (Non-EU