ตลอดห้วงเวลาประวัติศาสตร์ มีการศึกษาเกี่ยวกับ “ภาวะผู้นำ” หลากรูปแบบ-ในหลายวงการครับ โดยเฉพาะในแวดวงการบริหารจัดการทางด้านธุรกิจ มีการสร้างทฤษฎี และองค์ความรู้มากมายเกี่ยวกับ “ภาวะผู้นำ”
อาทิ Trait Approach Leadership หรือ The Great Person Leadership “ภาวะผู้นำแบบผู้ยิ่งใหญ่” หมายถึง ภาวะผู้นำที่ปรากฏผ่านภาพลักษณ์ หรืออุปนิสัยของผู้นำ
Behavioral Leadership หรือ “ภาวะผู้นำเชิงพฤติกรรม” หมายถึง ภาวะผู้นำที่เน้นการแบ่งพฤติกรรมของผู้นำออกเป็น 2 แนวทาง
คือ ภาวะผู้นำแบบมุ่งความสัมพันธ์ หรือมุ่งคน (Relationship-Oriented Behavior) และภาวะผู้นำแบบมุ่งความสำเร็จของงาน (Achieve-oriented Leadership)
Contingency Leadership หรือ “ภาวะผู้นำเชิงสถานการณ์” หมายถึง ภาวะผู้นำที่เก่งในด้านการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า
Charismatic Leadership หรือ “ภาวะผู้นำแบบความสามารถพิเศษ” หมายถึง ภาวะผู้นำที่เกิดขึ้นจากพรสวรรค์หรืออัจฉริยภาพของผู้นำเอง ไม่ได้เกิดจากทักษะ ความรู้ หรือประสบการณ์ทำงานของผู้นำ
Transactional Leadership หรือ “ภาวะผู้นำแบบแลกเปลี่ยน” ภาวะผู้นำที่เน้นการทำงานแบบต่างตอบแทนกันและกัน ระหว่างสิ่งที่ต้องทำให้สำเร็จในแต่ละวัน กับผลที่จะได้รับ
Team-Oriented Leadership หรือ “ภาวะผู้นำมุ่งการทำงานเป็นทีม” หมายถึง ภาวะผู้นำที่นิยมการทำงานเป็นกลุ่มงานต่อชิ้นงานใดชิ้นงานหนึ่ง
Transformational Leadership หรือ “ภาวะผู้นำการเปลี่ยนแปลง” หมายถึง ภาวะผู้นำซึ่งเน้นการสร้างความเปลี่ยนแปลงให้เกิดขึ้นกับองค์กรและบุคลากรในหน่วยงาน
นอกจากนี้ ยังมี “ภาวะผู้นำ” แบบอื่นๆ ซึ่งเป็นที่นิยมอีกเป็นจำนวนมาก
อาทิ ภาวะผู้นำแบบร่วมแรงร่วมใจ Collaborative leadership
ภาวะผู้นำแบบผู้รับใช้ Servant leadership
ภาวะผู้นำแบบหุ้นส่วน Stake-holder leadership
ภาวะผู้นำเชิงยุทธศาสตร์ Strategic leadership
ภาวะผู้นำเชิงจริยธรรม Ethical Leadership
ภาวะผู้นำแบบสร้างสรรค์ The Creative Leadership
ภาวะผู้นำมุ่งกระจายอำนาจ Distributed Leadership
ฯลฯ
โดยในปัจจุบันนี้ แวดวงการบริหาร ได้มีการกำหนดภาวะผู้นำตัวใหม่ขึ้นมาอีก 1 ตัวครับ
นั่นคือ ภาวะผู้นำ ICT
ภาวะผู้นำ ICT มีชื่อเต็มว่า “ภาวะผู้นำทางเทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร” หรือ Information and Communication Technology Leadership ครับ
ภาวะผู้นำ ICT เกิดขึ้นจากเกณฑ์ของ The International Society for Technology in Education (ISTE)
The International Society for Technology in Education หรือ ISTE หมายถึง องค์กรความร่วมมือระดับนานาชาติ ว่าด้วยเทคโนโลยีการศึกษา
ISTE คือหน่วยงานผู้มีหน้าที่กำหนดกฎ กติกา มารยาท และเกณฑ์การชี้วัดมาตรฐานด้านเทคโนโลยีทางการศึกษา
โดย ISTE ได้มีการกำหนด “มาตรฐานกลาง” ด้านเทคโนโลยีทางการศึกษา
หรือที่รู้จักกันภายใต้ชื่อ ISTE Standards หรือ “มาตรฐานเทคโนโลยีการศึกษาของ ISTE” ประกอบด้วย 5 มาตรฐาน กล่าวคือ
1. Standards for Students มาตรฐานสำหรับผู้เรียน
2. Standards for Teachers มาตรฐานสำหรับผู้สอน
3. Standards for Administrators มาตรฐานสำหรับผู้บริหาร
4. Standards for Coaches มาตรฐานสำหรับพี่เลี้ยง
5. Standards for Computer Science Educators มาตรฐานสำหรับนักวิทยาศาสตร์คอมพิวเตอร์ (สายสอน)
โดยตัว Standards for Administrators หรือ “มาตรฐานสำหรับผู้บริหาร” ที่ ISTE ได้ประกาศออกมา ผมได้นำมาประยุกต์ให้เป็น “ภาวะผู้นำ ICT”
“ภาวะผู้นำ ICT” หรือ “ภาวะผู้นำทางเทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร” หรือ Information and Communication Technology Leadership ประกอบด้วยคุณลักษณะ 6 ด้านได้แก่
1. ด้านวิสัยทัศน์ หรือ Visionary Leadership หมายถึง องค์ประกอบที่ใช้กำหนดคุณลักษณะภาวะผู้นำเทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร สำหรับผู้บริหารสถานศึกษา โดยภาวะผู้นำเทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร ในด้านวิสัยทัศน์นี้ ผู้นำต้องมีคุณลักษณะของการกระตุ้นให้เกิดการผสานวิสัยทัศน์สำหรับการใช้งานเทคโนโลยีเพื่อการเรียนรู้ ให้เข้ากับการสนับสนุนส่งเสริมให้เกิดบรรยากาศ และสิ่งแวดล้อมในโรงเรียน ที่เอื้อต่อการนำวิสัยทัศน์สู่ความเป็นจริง โดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร เป็นองค์ประกอบสำคัญ
2. ด้านวัฒนธรรมการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 หรือ Digital-Age Learning Culture หมายถึง กรอบงานบูรณาการภายใต้เครือข่ายดิจิตอลของสถานศึกษา โดยมีโครงสร้างพื้นฐานอันประกอบด้วย ศูนย์ข้อมูล เครื่องคอมพิวเตอร์ เครือข่ายคอมพิวเตอร์ อุปกรณ์จัดการฐานข้อมูล และระบบการกำกับดูแลในเทคโนโลยีสารสนเทศ และบนอินเทอร์เน็ต ซอฟต์แวร์ และบุคลากรที่เกี่ยวข้อง แม้โครงสร้างพื้นฐานหลักจะล้วนเป็นฮาร์ดแวร์ ทว่า หัวใจสำคัญก็คือการสร้าง “วัฒนธรรมองค์กร” เพื่อปลูกจิตสำนึกทางเทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร ให้กับสมาชิกทุกคนในสถานศึกษา
3. ด้านความเป็นเลิศทางวิชาชีพ หรือ Excellence in Professional Practice หมายถึง การควบคุม กำกับ ดูแล และอำนวยการทางด้านเทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร เพื่อการบริหารจัดการกระบวนการเรียนรู้ ให้สามารถรองรับต่อการขยาย หรือการปรับเปลี่ยนในอนาคต เนื่องจากสภาพแวดล้อม มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว สถานศึกษายุคใหม่จำเป็นต้องปรับขยายเทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร เพื่อรองรับต่อการเปลี่ยนแปลงในอนาคตด้วย
4. ด้านการปรับปรุงระบบงาน หรือ Innovation and Change หมายถึง การพัฒนาเทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร และสร้างเครือข่ายทรัพยากรการเรียนรู้ให้มีความเข้มแข็ง สามารถใช้ทรัพยากรการศึกษาร่วมกันได้เช่น ทรัพยากรบุคคล ทรัพยากรสถานที่ และวัสดุอุปกรณ์ ทรัพยากรด้านนวัตกรรม ฯลฯ
5. ด้านความเป็นพลเมืองยุคดิจิตอล หรือ Digital Citizenship หมายถึง การที่ผู้บริหารสามารถใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร อย่างสม่ำเสมอ และมีประสิทธิภาพ ซึ่งเป็นคุณลักษณะเบื้องต้นของการเป็นพลเมืองในยุคดิจิตอล สำหรับการเก็บรวบรวม วิเคราะห์ สังเคราะห์ และเชื่อมโยงสู่การสร้างข้อสรุป ตลอดจนการประเมินคุณภาพของเทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร ที่ใช้ในสถานศึกษา
6. ด้านความรู้ที่เหมาะสมและความก้าวหน้าในวิชาชีพ หรือ Content Knowledge and Professional Growth หมายถึง การที่ผู้บริหารมีความรู้ความเข้าใจกฎหมายเทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสารในบริบทต่างๆ ที่เกี่ยวกับการใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร เช่น การสร้างความเสมอภาคในการเข้าถึง การส่งเสริม และบังคับใช้มาตรการเกี่ยวกับความปลอดภัย การสนับสนุน และจัดให้เกิดสภาพแวดล้อมในการปฏิบัติงานที่ปลอดภัยในการใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ และการสื่อสาร เป็นต้น
