ไม่ใช่แค่ป่าไม้และสวนสาธารณะขนาดใหญ่เท่่านั้น ที่จะเป็นทางออกสำหรับปัญหามลภาวะและโลกร้อน แต่ สวนหย่อมขนาดเล็กย่านชุมชน หรือ Pocket Park ก็มีบทบาทสำคัญและเป็นตัวเลือกที่ดี ทั้งยังดำเนินการได้ง่ายและรวดเร็วกว่ามาก
สวนหย่อมขนาดเล็กย่านชุมชน (Pocket Park, Mini Park, Tot Lots) มีขนาดพื้นที่ไม่เกิน 2 ไร่ รัศมีบริการเป็นวงรอบประมาณ 1 กิโลเมตร มีการให้บริการระยะเดินทางใช้เวลา 5 – 10 นาที ขณะที่การกระจายตัวของสวน ควรอยู่ในระยะเดินเท้า เข้าถึงโดยสะดวกและไม่ต้องข้ามถนน โดยอาจอยู่ในระหว่างอาคารหรือกลุ่มอาคาร ทั้งยังมีแนวทางการพัฒนาโดยอาศัยที่เว้นว่างขนาดเล็กที่อาจมีหญ้าปกคลุมแล้ว แต่ไม่ได้ใช้งาน หรือไม่ได้รับการพัฒนาหรือถูกทิ้งร้าง เหมาะสำหรับย่านที่มีครอบครัวอาศัยอยู่จำนวนมาก ใช้เป็นที่สำหรับเด็กเล่น ที่ออกกำลังกาย สังสรรค์ และพักผ่อนหย่อนใจของประชาชนวัยต่างๆ ในชุมชนนั้นๆ โดยสามารถเป็นได้ทั้งสวนที่เป็นธรรมชาติและได้รับการออกแบบมาโดยเฉพาะ หรืออาจเป็นการผสมผสานของทั้งสองอย่างเข้าด้วยกัน บนพื้นฐานที่จะต้องเป็นพื้นที่เปิดโล่งสีเขียวที่มอบโอกาสในการเพิ่มคุณภาพชีวิตของผู้อยู่อาศัยในละแวกใกล้เคียง และเพิ่มโอกาสให้ผู้คนได้เชื่อมต่อกับธรรมชาติ
หรือกล่าวโดยสรุปคือ เป็นพื้นที่สีเขียวสาธารณะขนาดเล็กเป็นโอเอซิสย่อมๆ ที่น่าดึงดูด ทำให้ผู้คนสามารถผ่อนคลายจากความวุ่นวายบนท้องถนนในเมือง
ด้วยคุณสมบัติของพื้นที่สีเขียวขนาดย่อม จึงเหมาะกับการแทรกตัวอยู่ในพื้นที่ชุมชน ทำให้หลายเมืองทั่วโลกนำ Pocket Park มาใช้เป็นหนึ่งในโซลูชั่นของเมือง เช่น เอเธนส์ เมืองหลวงของประเทศกรีซ ซึ่งมีจำนวนประชากรเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วในช่วงหลายสิบปีหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 เมื่อการอพยพจากพื้นที่ชนบททำให้เกิดการอยู่อาศัยกันอย่างหนาแน่นในอาคารโดยปราศจากการควบคุม
จากการที่แนวคิดเรื่อง ‘Antiparochi’ หรือการที่เจ้าของที่ดินแลกเปลี่ยนที่ดินกับการสร้างอพาร์ตเมนต์ได้แพร่หลายในกรีซมานานหลายทศวรรษ บ้านเดี่ยวถูกแทนที่ด้วยตึกแถว ผู้คนจำนวนมากต้องโดยสารโดยรถยนต์และใช้ชีวิตท่ามกลางหมอกควันมากขึ้นในเมืองที่อุณหภูมิสูงถึง 40 องศาเซลเซียส ในช่วงที่คลื่นความร้อนถาโถม
“ต้นไม้ถูกตัดโค่น เพื่อสร้างที่อยู่อาศัย แต่ในขณะเดียวกันปัญหาการจราจรติดขัดก็เพิ่มขึ้น” Christos Zerefos หัวหน้าศูนย์วิจัยฟิสิกส์บรรยากาศและภูมิอากาศของ Athens Academy กล่าว
ในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมาเมืองหลวงแห่งนี้ ได้พยายามใช้มาตรการหลายประการเพื่อลดมลพิษจากการจราจรซึ่งสร้างความเสียหายให้กับโบราณสถาน เช่น เมื่อเอเธนส์เป็นเจ้าภาพการแข่งขันกีฬาโอลิมปิกปี 2004 ได้สร้างทางหลวงสายใหม่เพื่อตัดผ่านถนนใจกลางเมือง การเปิดใช้รถไฟใต้ดิน และย้ายสนามบินออกจากเมือง แต่ด้วยสภาพภูมิประเทศของเอเธนส์ที่โอบล้อมไปด้วยภูเขา ทำให้เอเธนส์ไม่สามารถหยุดยั้งคลื่นความร้อนเมื่อไม่มีลมการค้าทางเหนือพัดผ่านมา ซึ่งนั่นส่งผลให้มีมลพิษถูกกักเก็บและล่องลอยอยู่ในเมืองที่มีสภาพคลายแอ่งกระทะ
การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศมีแต่จะทำให้สิ่งต่างๆ แย่ลง หากปล่อยไว้ตามยถากรรม ไม่เร่งดำเนินการใดๆ แน่นอนว่าหายนะจะมาเยือนเมืองนี้อย่างแน่นอน
เพื่อหลีกหนีจากสถานการณ์อันเลวร้ายที่กำลังคืบคลานเข้ามา ปัจจุบัน เอเธนส์กำลังปิดช่องจราจรของรถยนต์และเปลี่ยนเป็นเส้นทางจักรยาน ทางเดินเท้า และพื้นที่สีเขียวขนาดเล็ก เพื่อลดจำนวนยานพาหนะที่ก่อให้เกิดมลพิษ ซึ่งคิดเป็นสัดส่วน 70% ของการปล่อยก๊าซเรือนกระจก รวมถึงมีการซ่อมแซมน้ำพุซึ่งช่งยลดอุณหภูมิให้ต่ำลงและปรับปรุงคุณภาพอากาศให้ดีขึ้นด้วย
Kostas Bakoyannis นายกเทศมนตรีของเมืองนี้ กล่าวว่า เขาใช้ประโยชน์จากช่วงล็อกดาวน์เมื่อเดือนมีนาคม 2020 เพื่อผลักดันมาตรการนี้ให้เป็นจริง และนั่นทำให้มลพิษจากการจราจรลดลงมากถึง 50% เลยทีเดียว
“เวลาของรถยนต์ผ่านไปแล้ว ตอนนี้ความท้าทายคือการหาจุดสมดุลใหม่” เขากล่าว
นอกจากนี้ ยังสร้าง Pocket Park เพื่อรับมือกับมลภาวะและความร้อน ด้วยการเปลี่ยนแปลงพื้นที่แปลงเล็กๆ จากก่อนหน้านี้เต็มไปด้วยขยะและวัชพืชให้เป็นพื้นที่สีเขียว โดยโครงการนี้เป็นส่วนหนึ่งของมาตรการเพื่อทำให้เมืองเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม มีสภาพอากาศที่เย็นขึ้น และคุณภาพชีวิตดีขึ้น
สวนสาธารณะขนาดกะทัดรัดนี้เป็นพื้นที่เปิดโล่งสาธารณะเข้าถึงได้ง่าย ซึ่งมีส่วนช่วยในการยกระดับการสร้างสรรค์พื้นที่เพื่อชุมชน ปอดสีเขียวสำหรับผู้อยู่อาศัยแห่งนี้มีการปลูกหลายชนิดที่ออกดอกตลอดทั้งปี เพื่อเป็นการสะท้อนถึงความหลายหลายของพันธ์ุพืชด้วย นอกจากนี้ในสวนยังมีป้ายติดกับพืชแต่ละชนิดเพื่อให้ข้อมูลที่เป็นประโยชน์เกี่ยวกับเอกลักษณ์ของมัน รวมถึงติดตั้งโครงสร้างสำหรับรังของแมลงที่มีประโยชน์ต่อการแพร่กระจายขยายพันธุ์พืช
Pocket Park ที่นี่ ยังใส่ใจรายละเอียดในการสร้างโดยวัสดุที่ใช้จะคอนกรีตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมเพื่อปูพื้นผิวดินและทางเท้า ใช้ไม้รีไซเคิลทำพื้นที่นั่งเล่น และใช้ระบบชลประทานใต้ดินสำหรับรดน้ำต้นไม้ ใช้ระบบไฟฟ้าโซลาร์เซลล์ส่องสว่างโดยอัตโนมัติ รวมถึงแผงดิจิตอลที่มีข้อมูลเกี่ยวกับอุณหภูมิความชื้น และค่าด้านสิ่งแวดล้อมอื่นๆ
“Pocket Parkกำลังทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงบางอย่าง แม้จะเป็นสิ่งเล็กๆ แต่ช่วยให้เราหายใจโล่งมากขึ้น เพราะวิถีชีวิตทุกวันนี้ ทำให้เรากำลังหายใจไม่ออก” Dimitra วัย 65 ปี จากย่าน Kypseli ที่มีประชากรหนาแน่นกล่าว
อีกตัวอย่างที่น่าสนใจ คือ Pocket Par ที่ตั้งอยู่บนถนนซินหัว ในเขตชางหนิง เมืองเซี่ยงไฮ้ ประเทศจีน เนื่องจากมีต้นหวูโถง (มีชื่อทางวิชาการว่า Firmiana simplex หรือ Chinese Parasol Tree เป็นไม้ประดับยืนต้น วงศ์ฝ้ายหรือวงศ์ชบา มีถิ่นกำเนิดในทวีปเอเชีย เมื่อโตเต็มที่ลำต้นมีขนาดสูงประมาณ 16 เมตร ใบเป็นแฉกกว้างประมาณ 30 ซม. ดอกมีขนาดเล็กสีขาวแกมเขียว) ที่มีลำต้นขนาดใหญ่และสูงตระหง่าน รวมถึงบ้านเก่าแก่ที่ร่มรื่นด้วยต้นไม้ทั้งสองด้าน ถนนนี้จึงได้รับการยกย่องให้เป็น “ถนนแห่งสวนอันดับ 1 ในเซี่ยงไฮ้”
สวนขนาดหย่อมนี้มีขนาด 106 ตร.ม. อยู่ในตรอกซอกซอยยาว 22 เมตร ระหว่างอาคารสองหลัง ส่วนที่กว้างที่สุดของสวนมีขนาดน้อยกว่า 4.2 ม. ในอดีตมีอาคารผิดกฎหมาย รวมถึงร้านก๋วยเตี๋ยวริมทางที่อยู่บริเวณหน้าสวน โดยสถานที่แห่งนี้กลายเป็นพื้นที่ว่างหลังจากที่ร้านก๋วยเตี๋ยวถูกรื้อถอนออกไป ดังนั้น ที่ทำการบริหารส่วนตำบลซินหัว หวังว่าพื้นที่นี้จะถูกเปลี่ยนเป็นสวนสาธารณะขนาดเล็กเพื่อให้บริการแก่ผู้อยู่อาศัยในบริเวณใกล้เคียง
สำหรับการออกแบบ ได้ใช้กระจกบนสแตนเลสสตีลสำเร็จติดตั้งที่ผนังด้านข้างของตรอก เพื่อเป็นหัวใจหลักของการออกแบบ เมื่อคนเดินเท้าผ่านตรอกซอกซอย สวนจะสะท้อนจากกระจกอย่างไม่มีที่สิ้นสุด เป็นประสบการณ์ที่หาได้ยากในเมืองใหญ่เช่นนี้ กระจกนี้ยังหมุนได้ด้วย โดยอีกด้านจะบอร์ดนิทรรศการแบบถอดได้อยู่ที่ด้านหลังของกระจก พื้นที่นี้จึงสามารถเปลี่ยนเป็นแกลเลอรีข้างถนนได้ด้วยการหมุนกระจกพลิกกลับมาอีกด้านเท่านั้น ขณะเดียวกันผู้เยี่ยมชมสามารถสัมผัสกับห้องนิทรรศการออนไลน์ได้อย่างไม่มีที่สิ้นสุดหลังจากสแกนคิวอาร์โค้ดบนบอร์ดนิทรรศการ ดังนั้นสวนขนาดหย่อมนี้จึงเป็นแกลเลอรีข้างถนนสำหรับการจัดนิทรรศการอย่างต่อเนื่องด้วย อีกทั้งกระจกเหล่านี้ยังฉายภาพการเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่องของดอกไม้ใน 4 ฤดูกาล
ในแง่ของการปกครองเมือง และความปลอดภัยพื้นที่ดังกล่าวอยู่ห่างจากถนนสายหลักและค่อนข้างเป็นพื้นที่ปิด การนำกระจกมาใช้ก็มีนัยยะเพื่อเป็นการสะท้อนถึงความไม่ปลอดภัยที่มักเกิดขึ้นในพื้นที่ลับหูลับตา ทั้งยังเป็นคำเตือนให้กับผู้สัญจรผ่านไปมา เพราะตามตรอกซอกซอยส่วนมากแล้วจะเป็นพื้นที่ที่ก่อเกิดอาชญากรรมในเมือง
ถนนสายนี้เป็นพิพิธภัณฑ์ที่มีชีวิตชีวา ทางเข้าสวนจึงสร้างด้วยเหล็กผุกร่อนซึ่งมีนิทรรศการถาวรเกี่ยวกับสถาปัตยกรรมเก่าแก่บนถนนซินหัว ประหนึ่งล็อบบี้ขนาดเล็กที่นำเสนอข้อมูลเกี่ยวกับอาคารประวัติศาสตร์ล้ำค่าจำนวนมาก ผสานกลมกลืนกับสวนสวยขนาดเล็กได้อย่างเป็นธรรมชาติและละเอียดอ่อน
ด้านระบบพืชในสวน ผู้ออกแบบตระหนักดีว่าบรรยากาศจากการชมพันธุ์พืชต่างๆ และการบำรุงรักษามีความสำคัญอย่างยิ่ง จึงปลูกต้นไม้มีความสูงแตกต่างกัน 3 ระดับ ได้แก่ ต่ำกว่า 40 ซม., 40-80 ซม. และสูงกว่า 80 ซม. เมื่อเดินเล่นในสวนแห่งนี้ ผู้มาเยือนจะรู้สึกดื่มด่ำกับทะเลดอกไม้ที่ไม่มีที่สิ้นสุด เนื่องจากต้นไม้สูงเพียงเข่าจะทำให้ผู้คนรู้สึกใกล้ชิด การรวมกันของพันธุ์ไม้ต่างๆ นี้ เลียนแบบบรรยากาศของถิ่นทุรกันดาร ซึ่งได้กลายมาเป็นภูมิทัศน์ธรรมชาติอันล้ำค่าในเมือง และสีสันของไม้ดอกต่างๆ ที่แข่งขันกันอวดโฉมตลอดทั้งปี
สำหรับในกรุงเทพมหานคร จากสัดส่วนพื้นที่สีเขียวที่เหมาะสม สำหรับเมืองสิ่งแวดล้อมดีตามที่องค์การอนามัยโลก (WHO) กำหนด คือ 9 ตร.ม./คน พบว่าสัดส่วนพื้นที่สีเขียวในปี 2562 ของคนกรุงเทพฯ อยู่ที่ 6.9 ตร.ม./คน แม้ตลอด 7 ปีที่ผ่านมา พื้นที่สีเขียวของคนกรุงเทพฯ จะเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ แต่ยังคงไม่เพียงพออยู่ดี (จากปี 2556 มีพื้นที่สีเขียว 4.92 ตร.ม./คน)
ที่มา :
- Athens tackles heat and pollution with pocket-sized parks
- Second ‘pocket park’ in Athens’ Kolonos District is ready
- Pocket Park on Xinhua Road, Shanghai / SHUISHI
- คนกรุงเทพฯ มีพื้นที่สีเขียวไม่พอจริงหรือ?
- ฐานข้อมูลและระบบติดตามประเมินผลการเพิ่มพื้นที่สีเขียวของกรุงเทพมหานคร
Flash Forest ปลูกป่าแบบไหน หว่านพืชหวังผลอย่างไร ให้ได้ 1,000 ล้านต้น ภายในปี 2028
