ในงาน THAILAND MEGA TREND 2020 “บริบทใหม่การศึกษาไทย การผลิตบัณฑิตพันธุ์ใหม่ยุค 4.0” ได้เชิญผู้ทรงคุณวุฒิ มาถกกันในประเด็น การปฏิรูปการศึกษา มากมาย หนึ่งในนั้น คือ ศาสตราจารย์พิเศษ ดร.สุรเกียรติ์ เสถียรไทย อดีตรองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ประธานคณะมนตรีเพื่อสันติภาพและความปรองดองแห่งเอเชีย Asian Peace Reconciliation Council (APRC) และนายกสภา มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน (มทร.อีสาน)
โดยผู้ทรงคุณวุฒิท่านี้มาเน้นย้ำว่า ในยุคนี้ ถ้าจะปฏิรูปการศึกษาไทย ภาพการศึกษาแบบเดิมต้องปรับเปลี่ยนไปทั้งหมด และต่อจากนี้ไป “Short course หรือหลักสูตรระยะสั้น คือ คำตอบ” หากอยากรู้ว่าทำไม ต้องไปหาคำตอบพร้อมกันจากบทความนี้
การปฏิรูปการศึกษาไทยในยุค 4.0 ต้องวางอยู่บนฐานความเข้าใจ การเปลี่ยนแปลงบริบทของโลกยุคใหม่
ศาสตราจารย์พิเศษ ดร.สุรเกียรติ์ เริ่มกล่าวถึง “การปฏิรูปการศึกษาไทย เพื่อรับกับบริบทโลกยุคใหม่ ว่า
“การจัดการศึกษาในปัจจุบันนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง การปฏิรูปการศึกษาไทยมีความสำคัญเท่าๆกับนโยบายเศรษฐกิจ ที่จะทำให้ประเทศไทยรอดได้ เพราะท่ามกลางสภาพเศรษฐกิจ เทคโนโลยี ที่เปลี่ยนแปลงไป การจะเดินหน้าประเทศไทยไปได้ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ เราจำเป็นต้องมีบุคลากรเป็นกำลังหลัก และบุคคลากรที่เป็นความหวังได้นี้ ต้องผ่านกระบวนการศึกษาที่เข้ากับบริบทของสภาพสังคม เศรษฐกิจ และการพัฒนาประเทศในปัจจุบัน”
“โดยทุกฝ่ายต้องพยายามเตรียมความพร้อมเพื่อติดอาวุธทางปัญญาให้พวกเขา ให้พวกเขาสามารถเป็นผู้นำพาประเทศฝ่าคลื่นความเปลี่ยนแปลงนี้ไปให้ได้”
“สิ่งที่ต้องคำนึงถึงมีหลักการใหญ่ คือ ด้วยโลกมีความเปลี่ยนแปลงอย่างมาก หรือ ภูมิสถาปัตย์ทางเศรษฐกิจโลก ที่เปลี่ยนไปอย่างมาก อย่าง ประเทศจีนเติบใหญ่ขึ้นแบบก้าวกระโดด การที่อาเซียนทั้ง 10 ประเทศ รวมตัวกันได้มากขึ้น การที่เรากำลังลงนามในเขตการค้าเสรี ซึ่งมี 16 ประเทศเข้ามาร่วม เปิดเขตการค้าเสรี RCEP ซึ่งจะเป็นเขตการค้าเสรีที่ใหญ่ที่สุด การที่ประเทศที่เคยเป็นคู่แข่ง ค้าขาย ลงทุนแข่งกัน ก็เริ่มเปลี่ยนท่าทีที่เป็นมิตรมากขึ้น ขณะที่ ในบางส่วนของโลก เกิดสถานการณ์อีกแบบหนึ่ง คือ การต่อต้านโลกาภิวัฒน์ ที่เรียกว่า Anti-Globalization นำไปสู่สงครามการค้า ซึ่งก็ไม่ได้มีแค่ จีน กับ สหรัฐอเมริกา แต่มี ระหว่าง สหรัฐฯและสหภาพยุโรปด้วย”
“แล้วสถานการณ์ตอนนี้ที่องค์การการค้าโลก เข้ามามีบทบาทปรามไม่ให้มีการกระทำฝ่ายเดียว ซึ่งทางฝั่งสหรัฐฯก็ไม่ฟัง ขึ้นภาษีนำเข้าสินค้าจากจีน และสินค้าจากสหภาพยุโรป เพราะฉะนั้น โลกเราตอนนี้ไม่ได้แบ่งเป็น 2-3 ฝ่าย อีกต่อไป ทุกอย่างเป็นเรื่องของห่วงโซ่อุปทาน”
“อย่างสินค้าชนิดหนึ่ง ฟิลิปปินส์ส่งวัตตถุดิบมาที่ไทย ไทยประกอบ ผลิต แล้วส่งไปที่จีน จีนถึงจะส่งไปสหรัฐฯ แล้วเมื่อ สหรัฐฯกีดกันการค้าจีน ประเทศอย่าง ไทย หรือ ฟิลิปปินส์ ก็ย่อมได้รับผลกระทบเป็นห่วงโซ่การค้า การลงทุน เพราะในยุคนี้ทุกอย่างเชื่อมโยงกันหมดรวมถึง ห่วงโซ่เทคโนโลยี ห่วงโซ่อุปทานการผลิต ด้วย”
“นี่คือความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นทั้งในเชิงความร่วมมือที่มากขึ้น ทั้งในเชิงที่ถอยลงมา นี่ส่งผลกระทบต่อระบบการศึกษา ที่ต้องปรับตัว ต้องรู้เท่าทัน การเรียน ต้องเรียนที่เป็น สหสาขาวิชา มากยิ่งขึ้น จะเรียนเรื่องการค้าอย่างเดียว โดยไม่เรียน การเงิน กฎหมาย ก็ไม่ได้ เพราะมันเกี่ยวข้องกับการลงทุน จะเรียนเรื่องการค้า การลงทุน อย่างเดียวก็ไม่ได้ เพราะมันเกี่ยวกับเรื่องเทคโนโลยี และเทคโนโลยีการปฏิวัติอุตสาหกรรมครั้งที่ 4 ที่เราเรียกว่า 4.0”
“แน่นอนว่า ปรากฎการณ์นี้ ต่างจากการศึกษาเมื่อ 10 ปี ที่แล้วเป็นอย่างมาก เพราะฉะนั้นการจัดการศึกษา จึงต้องดูในองค์รวม อาจต้องจัดการศึกษาเป็นเรื่องๆมากกว่าเป็นรายวิชา เช่น การศึกษาเรื่อง อาเซียน กับการเปิดเขตการค้าเสรี RCEP ว่ามันมีอะไรเกี่ยวข้องบ้าง ซึ่งในการศึกษาประเด็นนี้ มีทั้งเรื่อง ทรัพย์สินทางปัญญา มาตรการการค้า และ การลงทุน แหล่งกำเนิดสินค้า เทคโนโลยี มันมีหลายเรื่องรวมกัน ซึ่งจำเป็นต่อบุคลากรในยุคนี้ ที่จะจบการศึกษาออกไปและสามารถทำงานได้”
“ที่พูดมานี้ คือ การปรับเปลี่ยนระบบการศึกษาที่ต้องวางอยู่บนฐานความเข้าใจการเปลี่ยนแปลงบริบทของโลก ทั้งในเชิงบวกและเชิงลบ และต้องดูด้วยว่าอาเซียนที่เราเป็นหนึ่งในประเทศนี้ ควรยืนอยู่ตรงไหน ดังนั้น ยุทธศาสตร์การศึกษาของประเทศจึงต้องปรับเข้ากับความเป็นจริงที่กำลังจะเกิดขึ้นด้วย”
บริบทโลกที่เปลี่ยนแปลง การศึกษาไทยต้องเปลี่ยนตาม Lifelong learning และ Short course คือคำตอบ
ต่อมา ศาสตราจารย์พิเศษ ดร.สุรเกียรติ์ ได้ชี้ว่าปัจจัยสำคัญ ที่มีผลต่อการปฏิรูปการศึกษาไทย คือ การปฏิวัติอุตสาหกรรมครั้งที่ 4 ที่เรียกว่า ยุค 4.0 ซึ่งประเทศไทย ก็นำมาใช้เป็นวาทกรรม ที่เรียกว่า ไทยแลนด์ 4.0 นี้เอง
“การปฏิวัติอุตสาหกรรม ยุค 4.0 คือ การนำเทคโนโลยีล้ำสมัยเข้ามาปรับใช้ในกระบวนการผลิตในภาคอุตสาหกรรม และเทคโนโลยี ยังมีผลกับวิถีชีวิตผู้บริโภค ชีวิตประจำวัน แพลตฟอร์มออนไลน์เข้ามามีบทบาทอย่างมาก โดยเฉพาะการค้าขายออนไลน์ ที่ต้องยอมรับว่าอิทธิพลของอีคอมเมิร์ชมีผลอย่างมากต่อการค้าขายในปัจจุบัน ชื่อของ อาลีบาบา ลาซาด้า ชอปปี้ และนี่เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ ธุรกิจ SME หรือธุรกิจขนาดเล็ก สามารถ Scale up เป็นธุรกิจที่ไปไกลในระดับอาเซียนได้”
“ดังนั้น ความเปลี่ยนแปลงที่กล่าวมา มันนำมาสู่ประเด็นที่เกิดขึ้นว่า นักศึกษาหรือนิสิต ที่เรียนจบไปตั้งแต่เมื่อ 5-10 ปีที่แล้ว ถ้าไม่เรียนรู้เพิ่มเติม หรือ Upskill ตอนนี้ก็จะตกขบวนรถไฟเทคโนโลยีไปแล้ว ถ้าอุดมศึกษาของไทย ยังคงสอนวิชาอย่างที่เราทำกันอยู่ทุกวันนี้ โดยไม่เปลี่ยนแปลง”
“การศึกษาที่เหมาะสมในยุค 4.0 จึงเป็น การศึกษาตลอดชีวิต ที่เรียกว่า Lifelong Learning คือ ต้องเรียนรู้ตลอดเวลา ชนิดที่ว่าผู้ที่กำลังเรียนอยู่ในระดับมัธยมศึกษา ระดับปริญญา อาจจะพบว่าขณะที่เรียน เทคโนโลยีเปลี่ยนไปแล้วก็ได้ จึงต้องปรับตัวตลอดเวลา ขณะที่ คนทำงาน บริษัท ห้างร้าง สถานที่ทำงาน ก็ต้องเป็นสถานศึกษาไปในตัว”
“เมื่อเป็นเช่นนี้ เป้าหมายของการศึกษาไทย ไม่ใช่ ปริญญาตรี โท เอก อีกต่อไป ต้องปรับเปลี่ยนมาเป็น Short course 3 เดือน 6 เดือน 8 เดือน หรือ 1 ปี อย่างพนักงานที่ทำงานในตำแหน่งหนึ่ง แต่ต้องไปทำงานกับ AI ถ้ามีการเรียนการสอน แบบ Short course เรื่อง AI ก็สามารถไปลงเรียน แล้วก็นำมาใช้กับการทำงานกับ AI ได้”
“ถึงแม้ออกมาไม่ได้รับปริญญาอะไร แต่ก็สามารถทำงานต่อ หรือไปสมัครงานใหม่ มีทักษะด้านนี้เพิ่ม ภาคเอกชนก็รับเข้าทำงาน เพราะฉะนั้น “ปริญญาที่สำคัญที่สุด คือ ตลาดแรงงานรับคุณ” รัฐบาลจะรับรองหรือไม่ ยังไม่สำคัญเท่า ตลาดแรงงานรับเลย””
“ในตอนนี้ สถานประกอบการที่เข้ามาติดต่อกับทางมหาวิทยาลัย อย่างที่ มทร.อีสาน ที่ผมเป็นนายกสภา อยู่ ก็มาบอกความต้องการเลยว่า อยากได้เด็กที่เรียนจบมาแล้วสามารถทำงาน หนึ่ง สอง สาม ได้ แต่ไม่รู้เลยว่าจะต้องให้เรียนวิชาอะไร ช่วยจัดวิชาให้ และค่าเล่าเรียน ทางสถานประกอบการจะออกให้เอง นี่แสดงว่า ภาคเอกชน เริ่มเอาการศึกษาไปอยู่ในมือเขาแล้ว เพราะเห็นว่าการศึกษาแบบเก่ามันไม่ตอบโจทย์แล้วนั่นเอง”
“ดังนั้น เมื่อเด็กจบการศึกษา อย่างที่สถานประกอบการต้องการครบถ้วน สถานประกอบการก็รับเข้าทำงานทั้งหมด เพราะฉะนั้น Short course หรือหลักสูตรระยะสั้น คือ คำตอบ หรือที่ภาษาอังกฤษเรียกว่า Upskill และ Reskill โดย Upskill คือ เพิ่มทักษะใหม่ๆ ขึ้น ขณะที่ Reskill คือการปรับทักษะเก่า ที่อาจจะเรียนมา 5 ปีแล้ว มาปรับใหม่ให้ทันสมัยมากขึ้น”
“นอกจากนั้น ด้วยวิถีชีวิตของคนยุคนี้ที่เปลี่ยนไป อยาก Upskill หรือ Reskill ทักษะใหม่ๆก็จริง แต่ขอเรียนที่บ้านหลังเลิกงาน ก่อนจะนอน สักสี่ทุ่มได้ไหม หรืออยากเรียนตอน 7 โมงเช้า ก่อนทำงานได้ไหม นี่ก็เป็นต้นกำเนิดของหลักสูตรที่เรียกว่า MOOC หรือ Massive Online Open Course ซึ่งตอนนี้มีหลักสูตรจำนวนมหาศาลเปิดแล้วทั่วโลก และหลักสูตรก็พัฒนาไปถึงในแบบ Interactive และสามารถจัดหลักสูตรให้สอดคล้องตามความต้องการได้แล้ว”
“เพราะฉะนั้น จึงต้องมีการปฏิรูประบบการศึกษาไทยที่จำเป็น ต้องประกอบด้วยทั้ง Short course หรือหลักสูตรระยะสั้น และ หลักสูตร MOOC หรือ หลักสูตรออนไลน์”
ความสำเร็จของการปฏิรูปการศึกษาไทย ต้องรื้อสร้างใหม่ และดึงเอาภาคเอกชนเข้ามามีส่วนร่วม
“การเรียนในห้องเรียนสมัยนี้ ก็ต้องเปลี่ยนไป การไปบรรยายหน้าชั้นของครู ไม่จำเป็นอีกแล้ว เพราะขณะที่ครูบรรยาย ผุ้เรียนสามารถ Google เพื่อหาเนื้อหาที่ครูหรืออาจารย์บรรยายได้เหมือนกัน” ศาสตราจารย์พิเศษ ดร.สุรเกียรติ์ ผู้ซึ่งออกตัวว่า ท่านก็เป็นอาจารย์พิเศษในสถาบันการศึกษามาแล้วหลายแห่ง และเมื่อบริบทของโลกยุคใหม่เปลี่ยนไป ตัวท่านก็ต้องปรับวิธีการสอนด้วยเช่นกัน
“ดังนั้น ครูและอาจารย์ยุคนี้ ควรเอาประสบการณ์จริงมาถ่ายทอด และครูต้องเปลี่ยนบทบาทเป็น “โค้ช” จากอาจารย์ ต้องเปลี่ยนเป็นผู้แนะนำเพื่อให้เขาได้เรียนรู้ด้วยตัวเอง”
“ขณะที่ ห้องเรียนต้องกลายเป็นสถานที่แลกเปลี่ยนประสบการณ์ ทำให้ผู้เรียนเกิดความรู้สึกอยากไปเรียนเพราะจะได้ไปแลกเปลี่ยนประสบการณ์ใหม่ๆกับเพื่อนและอาจารย์ ยกตัวอย่าง ที่ มทร.อีสาน ผมให้คณะวิศวกรรมศาสตร์ สร้าง FAB Lab ขึ้นมา โดยในห้องเรียนจะประกอบไปด้วยเครื่องไม้เครื่องมือหลากหลาย เพื่อให้เด็กมาลองทำ เพราะฉะนั้น ห้องเรียนจึงกลายเป็นสถานที่ฝึก เวิร์คชอป เป็นพื้นที่ให้พวกเขาได้ลองทำ”
“และเมื่อต่อไปจะเป็นการเรียนที่เป็นสหสาขาวิชาขึ้น ใน FAB Lab ก็จะเปิดให้ นักศึกษา สถาปัตย์ วิทยาศาสตร์ และอีกหลายสาขาวิชา มาเรียนรู้ร่วมกันที่นี่ โดยมีอาจารย์คอยให้คำแนะนำ”
“ส่วนขั้นต่อไป ให้เอาภาคเอกชนเข้ามาร่วม โดยเอาปัญหาจริงที่ภาคเอกชนประสบนั้น เอามาโยนเป็นโจทย์ใน FAB Lab อาจารย์เองก็จะได้เรียนรู้จากภาคเอกชน ทางภาคเอกชน ก็จะได้มาทำความเข้าใจ หลักการ ทฤษฎีต่างๆที่อาจารย์จะแชร์ให้ นี่เอง คือกระบวนการเรียนการสอนในยุค 4.0 ที่เราต้องทำให้ได้”
“ทุกวันนี้ ที่เราพูดกันว่า เราจะไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง ในความเป็นจริง เราก็ไม่ได้ทิ้งใคร แต่แค่ “ไม่มีตั๋วขึ้นรถไฟ” เพราะตั๋วที่ถืออยู่เป็นตั๋วเก่าที่เขาไม่ใช้แล้ว ด้วยเหตุนี้ เราจึงต้องไป Upskill และ Reskill เพื่อให้ได้ตั๋วใหม่ขึ้นมา”
“มาถึงตรงนี้ ปัจจัยสำคัญที่จะทำให้เกิดบรรยากาศ อย่างที่พูดมา คือ เราต้องร่วมมือกับภาคเอกชนมากขึ้น ทั้ง มหาวิทยาลัย วิทยาลัย โรงเรียน ต้องร่วมมือกับทั้งภาคเอกชนและภาครัฐให้มากขึ้น ในงานบางอย่างของภาครัฐ ต้องทำความเข้าใจแล้วเอาภาครัฐ มาร่วมทำหลักสูตรกับสถาบันการศึกษาโดยเฉพาะในบางเรื่องที่อยากเรียนรู้ว่า รัฐ เขาทำอะไรกัน”
“ขณะที่ ต้องเอาภาคเอกชน มาร่วมทำหลักสูตรกับสถาบันการศึกษา เพื่อให้รู้ว่า ตลาดแรงงานต้องการอะไร ในเวลานี้ ที่ มทร.อีสาน ผมให้ไปร่วมประชุมกับ สภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย เพื่อให้ทางสภาอุตสาหกรรมฯ เข้ามาอบรม จัดหลักสูตรให้ และชี้แจงความต้องการมาว่า ต้องการเด็กแบบไหน มีทักษะด้านใด”
อย่างที่ผ่านมา ข้อเสนอที่ชัดเจน คือ การฝึกงานแค่ 8 สัปดาห์ ไม่เอานะ ขอให้ฝึกงาน 8 เดือน และถ้าฝึกงานครบ 8 เดือน มีผลงานที่ดี ก็ขอให้ทำงานถาวรเลย 2 หรือ 3 ปีก็ว่าไป แล้วค่อยกลับไปเรียนทีหลัง ได้หรือเปล่า? ด้วยการสร้างระบบ Credit bank คือการเอาเครดิตวิชาที่เรียนไปแล้ว 2 ปีเก็บไว้ก่อน เมื่อกลับจากการทำงาน 2 ปี แล้วสนใจอยากมาเรียนต่อจนได้ปริญญา ก็สามารถมาเรียนต่ออีก 2 ปี ได้”
“หรือถ้าทำงานดี อยากทำงานต่อ ไม่อยากมาเรียน ก็สามารถไปพึ่งพาระบบ On the job Training หรือ Short course หรือ เรียนหลักสูตรออนไลน์ MOOC เพื่อ Upskill แล้วเดินต่อบนเส้นทางการทำงานได้เลย”
“เพราะฉะนั้น ต่อไป เส้นแบ่งระหว่าง ห้องเรียนในมหาวิทยาลัยและห้องเรียนจริง จะ เบลอ เช่นกันกับ เส้นแบ่งระหว่างการเรียนในมหาวิทยาลัยและการเรียนรู้ในที่ทำงานก็จะเบลอไปเช่นกัน โดยต้องจัดระบบให้ผู้บริหาร ผู้เชี่ยวชาญเทคโนโลยีในภาคเอกชนมาสอนในห้อง และต้องให้นักศึกษาไปฝึกงาน ดูงานในสถานประกอบการ และนับเป็น Work load ในการทำงานได้”
“สิ่งที่ผมพูดมาทั้งหมดนี้ ถ้าทำให้เกิดขึ้นมาได้อย่างเป็นรูปธรรม ย่อมทำให้ ภาคเอกชน ภาครัฐ และภาคสถาบันการศึกษา มาทำงานร่วมกันได้ และสร้างระบบการศึกษาไทยที่สอดคล้องกับความเปลี่ยนแปลงของโลกอนาคตได้ในที่สุด”
การปฏิรูปการศึกษาของไทย ต้องทำอย่างไร จึงจะสอดคล้องกับบริบทโลกใบใหม่
การศึกษาไทยในเวลาที่เหลืออยู่…กับทางเลือกที่มีแค่ปรับตัวไปต่อ หรือ ล่มสลาย!!!
