ปรากฏการณ์เปลี่ยนภูมิทัศน์สื่อโลก เมื่อเสียงร้องของพญาอินทรีถูกแทนที่ด้วยเสียงคำรามของพญามังกร

มีนาคม 2025 โลกต้องเผชิญกับฉากเปลี่ยนสำคัญในสมรภูมิข้อมูลข่าวสาร เมื่อประเทศที่เคยใช้สื่อเป็นอาวุธหลักเพื่อเผยแพร่ค่านิยมประชาธิปไตยอย่างสหรัฐอเมริกา กลับ “ล้มหมาก” ของตัวเอง ด้วยการยุบองค์กรสื่อระดับโลกอย่าง Voice of America (VOA) ท่ามกลางเสียงตกตะลึงจากทั่วโลก พร้อมเปิดพื้นที่ให้พญามังกรอย่าง “จีน” ก้าวขึ้นเวทีอย่างสง่างาม

และเหนือสิ่งอื่นใด ไม่มีใครต้านได้ นี่ไม่ใช่แค่การปิดสถานีข่าว แต่คือการปิด “ประตูอิทธิพล” ที่สหรัฐฯ เคยใช้ขับเคลื่อนแนวคิดประชาธิปไตยไปทั่วโลกมาตลอด 80 ปี ขณะเดียวกัน จีนไม่รอช้า…ค่อยๆ วางหมากอย่างสุขุม สอดแทรกกลยุทธ์ผ่านข่าวสาร รายการวัฒนธรรม ภาพยนตร์ ซีรีส์ โซเชียลมีเดีย และคอนเทนต์ดิจิทัลหลากรูปแบบ เข้าสู่พื้นที่ที่อเมริกาละทิ้งไปอย่างแนบเนียน

หลังจากในเดือนมีนาคม 2025 ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ลงนามคำสั่งฝ่ายบริหารเพื่อยุบ U.S. Agency for Global Media ซึ่งเป็นองค์กรหลักในการดำเนินกิจการสื่อระหว่างประเทศของสหรัฐฯ ภายใต้การสนับสนุนจากรัฐบาล รวมถึง Voice of America (VOA) ด้วย ผลลัพธ์คือการปิดตัวของสถานีที่เคยเป็นกระบอกเสียงประชาธิปไตย (ในแบบฉบับที่สหรัฐฯอวดอ้างว่าดีเด่นกว่าใคร) ไปยังนานาประเทศมายาวนานกว่า 80 ปี พนักงานกว่า 1,000 คนถูกเลิกจ้าง การออกอากาศภาษาต่างประเทศหลายสิบภาษาต้องยุติลงฉับพลัน

รัฐบาลทรัมป์ให้เหตุผลว่า VOA เป็นสื่อที่ล้าสมัยและมีอคติ แต่มีเสียงวิพากษ์วิจารณ์โต้กลับว่านี่คือการทำลายเครื่องมือสำคัญในการต่อต้านโฆษณาชวนเชื่อของระบอบเผด็จการ และเป็นการเปิดทางให้มหาอำนาจคู่แข่งโดยเฉพาะ “จีน” ก้าวเข้ามาเติมช่องว่างที่สหรัฐฯ ละทิ้งไป

เมื่อ “เสียงของอเมริกา” เงียบลง พื้นที่ในสื่อโลกจำนวนมาก โดยเฉพาะในประเทศกำลังพัฒนา กลับถูกเติมเต็มอย่างรวดเร็วด้วย “เสียงของจีน” ผ่านเครือข่ายสื่อชั้นนำของรัฐ ไม่ว่าจะเป็น Xinhua, China Global Television Network (CGTN) หรือแพลตฟอร์มต่างๆ ที่จีนให้การสนับสนุนในระดับภูมิภาค

เห็นได้ชัดเจนว่าจีนเร่งขยายอิทธิพลสื่อทั่วโลก หลังสหรัฐฯ ปิด VOA แต่จีนไม่ได้เริ่มต้นจากการแข่งแบบปะทะตรงกับ Voice of America หรือสื่อโลกตะวันตกอื่นๆ แต่เลือก รอจังหวะ อย่างชาญฉลาด และทันทีที่ VOA ล่มสลาย จีนก็ไม่เพียงเข้ามาแทนที่ แต่กลับขยายอิทธิพลแบบมีทิศทาง นี่ไม่ใช่แค่การรีบคว้าไมโครโฟนที่ตกลงพื้น…แต่คือการออกแบบเวทีใหม่ แล้วพูดในสิ่งที่โลกต้องรู้!

จีนไม่เพียงขยายพื้นที่การออกอากาศ แต่ยังออกแบบกลยุทธ์เพื่อครอบครองใจผู้ชมในระดับรากหญ้า ทั้งผ่านการร่วมมือกับสื่อท้องถิ่น การผลิตคอนเทนต์ภาษาพื้นถิ่น การถ่ายทอดแนวคิดของ “จีนยุคใหม่” และการบูรณาการกับยุทธศาสตร์ทางการทูตวัฒนธรรมอย่างแนบเนียน

อินโดนีเซียถือเป็นตัวอย่างเด่นของความสำเร็จในยุทธศาสตร์สื่อจีน Xinhua และ CGTN เข้าร่วมมือกับสื่อท้องถิ่น ผลิตรายการสองภาษา พร้อมสอดแทรกเนื้อหาเกี่ยวกับวัฒนธรรมจีน โครงการ Belt and Road Initiative (BRI) และมุมมองการเมืองแบบปักกิ่งที่ “นุ่มนวลแต่ทรงพลัง”

ก่อนหน้านี้ ชุมชนชาวจีนโพ้นทะเลในอินโดนีเซียจะได้รับข้อมูลทั้งจาก VOA และ CGTN แต่ปัจจุบัน เหลือเพียงสื่อจีนที่ยังดำรงอยู่ในช่วงเวลาเดิม และขยายอิทธิพลแบบไร้คู่แข่ง

นอกจากนี้ แพลตฟอร์มสื่อโทรทัศน์อย่าง StarTimes ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาลจีน ยังกระจายการออกอากาศในกว่า 25 ประเทศในแอฟริกา โดยให้บริการฟรีหรือมีค่าบริการต่ำเป็นพิเศษ ทั้งยังมีหนังสือพิมพ์และเว็บไซต์ข่าวที่ผลิตเนื้อหาในภาษาท้องถิ่น เพื่อนำเสนอภาพลักษณ์เชิงบวกของจีน และลดทอนมุมมองวิพากษ์แบบตะวันตก

กลยุทธ์ที่จีนใช้ได้ผลคือการจับมือกับสื่อท้องถิ่นการลงนามข้อตกลงร่วมผลิตหรือเผยแพร่เนื้อหาร่วมกันกับสถานีโทรทัศน์ท้องถิ่น ช่วยให้ข่าวของจีนถูกนำเสนอผ่านช่องทางที่ได้รับความเชื่อถือในประเทศนั้นๆ โดยไม่จำเป็นต้องสร้างแบรนด์ใหม่

นี่คือยุทธศาสตร์ที่เหนือชั้นที่สุด เพราะการใช้สื่อดิจิทัลและโซเชียลมีเดียภาษาท้องถิ่น จ้างนักข่าวท้องถิ่น บอกเล่าเรื่องจีนผ่านมุมมอง “ของเรา เพื่อเรา” แทนที่จะใช้เสียงจากปักกิ่งพูดแบบทางการ

นั่นทำให้ “เสียงของจีน” กลายเป็น “เสียงของมิตรที่น่าเชื่อถือ” มากกว่าเสียงของมหาอำนาจจอมบงการ นี่คือศิลปะของการทำให้สื่อกลายเป็นส่วนหนึ่งของชุมชน ไม่ใช่สื่อที่ชี้นำแบบจะแจ้ง

ขณะเดียวกัน จีนยังมีการใช้ Soft Power ที่มีประสิทธิภาพ เช่น การเปิดสถาบันขงจื่อ ซึ่งเป็นองค์กรความร่วมมือระหว่างประเทศที่รัฐบาลจีนก่อตั้งขึ้น เพื่อส่งเสริมภาษาและวัฒนธรรมจีนในต่างประเทศ โดยใช้ชื่ออ้างอิงจาก “ขงจื่อ” (Confucius) นักปรัชญาจีนโบราณที่เป็นสัญลักษณ์ของภูมิปัญญาและจริยธรรมแบบจีน, การจัดงานวัฒนธรรม หรือโครงการนักเรียนแลกเปลี่ยน ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของการส่งเสริมภาพลักษณ์จีนแบบบูรณาการไปพร้อมกับการขยายอิทธิพลสื่อ

จากข้อมูลล่าสุด ณ ปลายปี 2566 ถึงต้นปี 2567 ทั่วโลกมีสถาบันขงจื่อราว 496 แห่ง และห้องเรียนขงจื่อ อีก 757 แห่ง กระจายอยู่ในกว่า 160 ประเทศและภูมิภาค

สำหรับประเทศไทย ถือเป็นประเทศที่มีสถาบันขงจื่อและห้องเรียนขงจื่อจำนวนมากและมีความร่วมมือที่แข็งขัน โดยมีสถาบันขงจื่อตั้งอยู่ในมหาวิทยาลัยชั้นนำหลายแห่งทั่วประเทศ และมีห้องเรียนขงจื่อในโรงเรียนระดับต่างๆ อีกจำนวนหนึ่ง โดยประเทศไทยมีสถาบันขงจื่อประมาณ 16 แห่ง ในสถาบันอุดมศึกษาต่างๆ (ตัวเลขอาจมีการเปลี่ยนแปลงเล็กน้อย) ตัวอย่างสถาบันขงจื่อในประเทศไทย ได้แก่

• สถาบันขงจื่อแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

• สถาบันขงจื่อมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

• สถาบันขงจื่อมหาวิทยาลัยขอนแก่น

• สถาบันขงจื่อมหาวิทยาลัยเชียงใหม่

• สถาบันขงจื่อมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง

• สถาบันขงจื่อมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

• สถาบันขงจื่อมหาวิทยาลัยบูรพา

• สถาบันขงจื่อมหาวิทยาลัยอัสสัมชัญ

• สถาบันขงจื่อเส้นทางสายไหมทางทะเล มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์

การดำเนินงานของสถาบันขงจื่อในประเทศไทยเป็นความร่วมมือระหว่างมหาวิทยาลัยของไทยและมหาวิทยาลัยพันธมิตรในประเทศจีน โดยได้รับการสนับสนุนจากมูลนิธิการศึกษาและวัฒนธรรมนานาชาติจีน (Chinese International Education Foundation) ซึ่งเป็นหน่วยงานที่เข้ามาดูแลแทนสำนักงานส่งเสริมการเรียนการสอนภาษาจีนนานาชาติ (Hanban) ในอดีต

นอกจากนี้ สื่อจีนไม่เพียงใช้แพลตฟอร์มดิจิทัล แต่ยังลงทุนสร้างทีมท้องถิ่นเพื่อผลิตเนื้อหาให้ตรงกับรสนิยมผู้ชมในแต่ละประเทศ เปิดบัญชีโซเชียลมีเดียภาษาท้องถิ่น และปรับวิธีเล่าเรื่องให้เข้าถึงผู้ชมในแต่ละพื้นที่ได้ง่ายขึ้น

ผลกระทบเชิงโครงสร้างและความกังวลที่ตามมาของฝั่งโปรตะวันตกคือ Soft Power ของสหรัฐฯ ที่ลดถอยลงไป การปิดตัวของ VOA คือการสละพื้นที่ยุทธศาสตร์ในสนามแข่งขันทางข้อมูลข่าวสาร โดยเฉพาะในภูมิภาคที่ประชาธิปไตยยังไม่หยั่งรากลึก โดนเชื่อกลยุทธ์อันแยบยลของจีนคือความเสี่ยงต่อเสรีภาพสื่อ เพราะแม้ความร่วมมือกับจีนจะช่วยเหลือด้านการเงินแก่สื่อท้องถิ่นที่ทรัพยากรจำกัด แต่ก็แลกมาด้วยความเสี่ยงด้านเสรีภาพการรายงาน และการแทรกแซงเชิงบรรณาธิการ

ที่สำคัญสื่อจีนไม่จำเป็นต้องพึ่งพารายได้จากโฆษณา จึงไม่มีตัวชี้วัดยอดผู้ชมเหมือนสื่อเอกชนทั่วไป แต่การปรากฏตัวในเนื้อหาข่าว การแทรกแนวคิด การสร้าง “สำนึกแบบจีน” ในระยะยาวคือสิ่งที่วัดค่าไม่ได้…แต่มีผลมหาศาล

ในขณะที่สื่อตะวันตกยังวัดความสำเร็จด้วยยอดดู แชร์ ไลค์ และรายได้โฆษณา แต่สื่อจีนเน้น “ผลกระทบเชิงความเข้าใจ” และ “การสร้างทัศนคติเชิงบวกระยะยาว” โดยไม่ต้องพึ่งพากลไกตลาด
เพราะเป้าหมายคือการจัดวางภาพลักษณ์จีนในจิตสำนึกของผู้คนโลก ไม่ใช่การเอาชนะในเกมเรตติ้ง

ผ่านไป 4 เดือน ยิ่งเห็นชัดว่าการปิดตัวของ VOA ไม่ใช่เป็นแค่เรื่องภายในของสหรัฐฯ หากแต่ส่งแรงกระเพื่อมต่อโครงสร้างอำนาจด้านข้อมูลข่าวสาร ช่องว่างที่เกิดขึ้นในประเทศกำลังพัฒนาหลายประเทศ กลับถูกเติมเต็มด้วยจีนอย่างเป็นระบบ

ฤานี่คือการเปลี่ยนผ่านจาก “กระบอกเสียงประชาธิปไตย” (จริงแท้หรือจำแลงก็สุดแต่จะคิด) สู่ “เครือข่ายโฆษณาชวนเชื่อยุคใหม่” (หรืออาจหมายถึงการเปิดเผยข้อเท็จจริงอีกด้านที่ถูกเก็บงำไว้)

อย่างไรก็ตาม นี่ไม่ใช่แค่การขยายสื่อของรัฐที่ถูกมองว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อสหรัฐฯ แต่มากกว่านั้นคือ การวางรากฐานเพื่อเป็นมหาอำนาจทางความคิด
เมื่อสหรัฐฯตัดสินใจ “ถอย” โดยไม่ทันคิดว่ากำลังสละเครื่องมือทรงพลังในสงครามข้อมูลข่าวสาร จีนกลับเดินหมากเข้ายึดพื้นที่สื่อโลกอย่างเป็นระบบ โดยไม่ต้องยิงกระสุนแม้แต่นัดเดียว

สื่อคืออาวุธ และจีนกำลังใช้มันอย่างปราดเปรื่อง

ที่มา :

• China Gets More Airtime Around the World as Voice of America Signs Off
• สถาบันขงจื่อ: การทูตสาธารณะเพื่อขยายอานาจโน้มนำ (Soft Power)
• China’s Expanding Media Diplomacy in Indonesia: A New Frontier or an Outdated Strategy
• China flexes its media muscle in Africa – encouraging positive headlines as part of a soft power agenda