วิกฤตแรงงานกัมพูชาคืนถิ่น เศรษฐกิจพังทั้งแผ่นดิน!

‘ปอยเปต‘ เมืองชายแดนที่คึกคัก และไม่เคยหลับใหล แต่บัดนี้กลับเงียบงันราวกับเมืองร้าง ภาพสะท้อนของเศรษฐกิจชายแดนที่หยุดชะงักจากความขัดแย้งระหว่างกัมพูชาและไทย ความตึงเครียดที่ปะทุขึ้นตั้งแต่ปลายเดือนกรกฎาคม 2025 และนำไปสู่การปิดพรมแดน ได้กลายเป็นชนวนให้เกิดวิกฤตเศรษฐกิจและสังคมครั้งใหญ่ที่สุดในรอบหลายปีของกัมพูชา

The Diplomat รายงานว่าจากพรมแดนที่เคยเป็นจุดค้าขายคึกคัก มูลค่าการค้ารวมระหว่างสองประเทศในปี 2024 สูงถึง 10,450 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ แต่การปิดชายแดนครั้งนี้ได้หยุดทุกอย่างในชั่วข้ามคืน แม้ในระดับมหภาค ไทยอาจไม่ได้รับผลกระทบมากนักเพราะกัมพูชามีสัดส่วนการค้ากับไทยเพียง 2% ของมูลค่าการค้าทั้งหมด แต่สำหรับกัมพูชา ตัวเลขนี้คิดเป็นถึง 8% ของการค้าต่างประเทศทั้งหมด ซึ่งส่วนใหญ่เป็นการนำเข้า ผลกระทบนี้จึงไม่ได้เพียง เขย่าเศรษฐกิจกัมพูชาอย่างหนัก หากแต่ยังสั่นคลอนชีวิตของผู้คนขาวกัมพูชาระดับรากหญ้าอีกด้วย

เศรษฐกิจที่พังลงทีละภาคส่วน

ไทยเป็นแหล่งนำเข้าสินค้าจำเป็นมากถึง 45% ของสินค้าบนชั้นวางซูเปอร์มาร์เก็ตในกัมพูชา และ 27% ของอาหารทั้งหมด ขณะที่กัมพูชาเองก็เป็นตลาดสำคัญของไทย โดยเฉพาะเครื่องดื่มที่คิดเป็นเกือบ 20% ของการส่งออกของไทย การขัดแย้งที่เกิดขึ้นทำให้ซัพพลายเชนหยุดชะงัก ร้านค้าในกัมพูชาต้องลดราคาสินค้าจากไทยเพราะกระแสแบนสินค้าไทยในหมู่ผู้บริโภค ส่งผลให้ผู้ค้าปลีกขาดทุนหนัก และระบบการค้าภายในประเทศเสียสมดุล (แม้จะมีข่าวกระเซ็นกระสายว่าพ่อค้ากัมพูชาแอบนำเข้าสินค้าไทยผ่านทางลาว โดยเปลี่ยนฉลากใหม่ก็ตาม)

นอกจากนี้ ในภาคอุตสาหกรรม ไทยเป็นแหล่งนำเข้ารถยนต์และชิ้นส่วนถึง 30% และสินค้าอิเล็กทรอนิกส์อีก 10% โรงงานของบริษัทข้ามชาติ เช่น Honda ที่ตั้งอยู่ทั้งสองฝั่งชายแดน ต้องหยุดชะงัก ส่งผลให้ห่วงโซ่มูลค่าการผลิตโลก (Global Value Chain) ถูกสั่นคลอน และทำลายความเชื่อมั่นของนักลงทุนในภูมิภาคอินโดจีน

เกษตรกรคือผู้รับกรรมรายแรก

ภาคเกษตรกรรมที่ควรจะเป็น “กันชน” ยามเศรษฐกิจสะเทือน กลับกลายเป็นจุดอ่อนที่สุด เพราะกัมพูชายังขาดศักยภาพในการแปรรูปผลผลิตภายในประเทศ เดิมทีไทยคือคู่ค้าหลักของเกษตรกรในจังหวัดทางตะวันตกของกัมพูชา แต่เมื่อชายแดนปิด เกษตรกรจำต้องหันไปขายให้เวียดนามแทน แต่เคราะห์ซ้ำกรรมซัด เพราะเวียดนามก็ใช้โอกาสนี่ในการกดราคาลงถึง 20–30% จากราคาที่เคยขายให้ไทย 

ผลที่ตามมาคือในเมื่อกัมพูชาไม่มีทางเลือก จึงกลายเป็นประเทศที่ต้องพึ่งพาเวียดนามมากขึ้นเรื่อยๆ ปัจจุบันกว่า 63% ของการส่งออกสินค้าเกษตรของกัมพูชา มุ่งหน้าไปยังเวียดนาม และแนวโน้มนี้กำลังเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ขณะเดียวกัน ตลาดปุ๋ยในกัมพูชาก็ถูกเวียดนามยึดครองกว่า 50% หลังการขาดแคลนปุ๋ยจากไทยที่เคยครองส่วนแบ่งตลาด 25%

ราคาสินค้าเกษตรตกต่ำ ขณะที่ต้นทุนการผลิตกลับพุ่งสูง ส่งผลให้เกษตรกรในจังหวัดชายแดนอย่างบันเตียเมียนเจย (มีแรงงานในภาคเกษตร 63.7%) และอุดรมีชัย (76.9%) ต้องเผชิญภาวะหนี้สินพุ่งเฉลี่ย 45–50% ของรายได้ครัวเรือน และเมื่อรายได้หดหาย จึงมีแนวโน้มสูงที่จะเข้าสู่ภาวะหนี้ที่มีความเสี่ยงสูงต่อการผิดนัดชำระหรือหนี้ที่ลูกหนี้อาจไม่มีความสามารถในการชำระคืนได้ตามกำหนด

“แรงงานคืนถิ่น” ระเบิดเวลาทางสังคม

การปิดพรมแดนยังส่งผลให้แรงงานกัมพูชากว่า 1.2 ล้านคน ที่เคยทำงานในไทยต้องอพยพกลับประเทศ โดยเพียงช่วงวันที่ 24 กรกฎาคม – 31 สิงหาคม มีแรงงานกว่า 786,899 คน เดินทางกลับผ่านด่านปอยเปต และยังมีอีกจำนวนมากที่กลับมาโดยไม่มีการรายงานทางการ

แรงงานเหล่านี้คือเส้นเลือดเศรษฐกิจของครัวเรือนกัมพูชา เพราะเงินโอนกลับจากต่างประเทศมีมูลค่าสูงถึง 2.8 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ ในปี 2024 หรือคิดเป็น 6.1% ของจีดีพีประเทศ เมื่อรายได้จากแรงงานหายไป ตลาดแรงงานในประเทศจึงล้นทันที เพิ่มขึ้นถึง 8% ภายในเวลาอันสั้น ส่งผลให้ค่าจ้างลดลง และกำลังซื้อในชนบททรุดตัว

เกษตรไม่ช่วย โรงแรมไม่ฟื้น ท่องเที่ยวไม่กลับ

ภาวะที่ภาคเกษตรไม่สามารถรองรับแรงงานได้เหมือนในอดีต กลายเป็นจุดเปราะบางสำคัญของเศรษฐกิจกัมพูชา โดยเฉพาะในสี่จังหวัดชายแดนที่มีประชาชนกว่า 200,000 คน ต้องอพยพไปอยู่ในค่ายพักชั่วคราว นับตั้งแต่ความขัดแย้งปะทุขึ้นในเดือนกรกฎาคม 2025 หลายคนไร้รายได้และยังไม่กล้ากลับไปทำการเกษตร จนกว่าสถานการณ์จะคลี่คลาย

ขณะเดียวกัน ภาคท่องเที่ยวก็ทรุดตัวไม่แพ้กัน หลังวิกฤตโควิด-19 ไทยเคยเป็นตลาดนักท่องเที่ยวต่างชาติรายใหญ่ที่สุดของกัมพูชา และยังเป็นจุดเชื่อมสำคัญให้นักท่องเที่ยวจากชาติอื่นเดินทางต่อไปยังกัมพูชา บริษัททัวร์ไทยหลายแห่งสร้างรายได้มหาศาลจากแพ็กเกจทัวร์ “กรุงเทพฯ–เสียมราฐ” รวมถึงแพ็กเกจทัวร์ขาดจังหวัดต่างๆ ในอีสานใต้ โดยเฉพาะศรีสะเกษ สุรินทร์ และอุบลราชธานี แต่การปิดชายแดนทำให้ระบบนี้พังลงทันที ส่งผลให้จำนวนนักท่องเที่ยวที่เดินทางเข้ากัมพูชาลดลงเกือบ 40% เมื่อเทียบกับปีก่อนหน้า (กรกฎาคม 2025) โรงแรม ร้านอาหาร และธุรกิจบริการต่างๆ จึงกลายเป็นเหยื่อรายต่อไป

ความล้มเหลวของผู้นำ กับราคาที่ประชาชนต้องจ่าย

ทั้งหมดนี้คือผลพวงจาก การตัดสินใจทางการเมืองที่ขาดวิสัยทัศน์ของผู้นำกัมพูชา ที่ปล่อยให้ความขัดแย้งชายแดนลุกลามจนกระทบต่อเสถียรภาพทางเศรษฐกิจของชาติ การเลือกใช้ “ชาตินิยมทางการเมือง” เหนือ “ความมั่นคงทางเศรษฐกิจ” ทำให้ประเทศต้องสูญเสียทั้งตลาดแรงงาน การค้าชายแดน การส่งออกเกษตร และรายได้จากการท่องเที่ยว

ด้านสถาบันทรัพยากรเพื่อการพัฒนากัมพูชา (Cambodia Development Resources Institute: CDRI) ออกคำเตือนถึงผลกระทบทางเศรษฐกิจและสังคมจากการปิดชายแดนและความขัดแย้งกับประเทศไทยที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องตั้งแต่กลางปี 2025 ซึ่งสอดคล้องกับ The Diplomat

ตามรายงาน Rapid Policy Note ของ CDRI ในหัวข้อ “Demographic and Economic Profile of Returned Migrant Labourers” ระบุว่าการที่แรงงานกัมพูชาประมาณ 900,000 คน (ระหว่างวันที่ 24 กรกฎาคม ถึง 11 สิงหาคม 2025) ต้องเดินทางกลับกัมพูชา ภายหลังเหตุการณ์ความไม่สงบตามแนวชายแดนไทย-กัมพูชา เหตุการณ์นี้มิใช่อุบัติเหตุ แต่เป็นสัญญาณเตือนภัยที่ชี้ให้เห็นถึงความล้มเหลวอย่างสิ้นเชิงทั้งในเชิงโครงสร้างและการบริหารจัดการวิกฤตของรัฐบาล เพราะขณะนี้กำลังก่อให้เกิดแรงกดดันอย่างรุนแรงต่อตลาดแรงงานภายในประเทศกัมพูชา นำไปสู่การเพิ่มขึ้นของอัตราการว่างงานและการลดลงของค่าจ้าง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่ชนบท

การกลับมาของแรงงานจำนวนมหาศาลในระยะเวลาอันสั้น สร้างความตึงเครียดอย่างรุนแรงต่อตลาดแรงงานภายในประเทศและระบบบริการสังคม อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ รายงานของ CDRI ย้ำว่า “จำเป็นต้องมีภาพรวมที่ชัดเจนของข้อมูลประชากรและเศรษฐกิจของแรงงานคืนถิ่นเพื่อออกแบบมาตรการสนับสนุนที่ทันเวลาและมีประสิทธิภาพ”

เมื่อการตัดสินใจทางการเมืองของผู้นำลวงโลก นำพาประเทศสู่ความล่มสลายทางเศรษฐกิจ นี่คือราคาที่ประชาชนกัมพูชาต้องจ่ายจากความขัดแย้งชายแดนกับไทย

น่าหดหู่ที่รัฐบาลกัมพูชาไม่มีแผนสำรองที่พร้อมใช้งานสำหรับการรับมือกับวิกฤตการอพยพแรงงานขนาดมหึมาเช่นนี้ ผู้นำกัมพูชาแสดงให้เห็นถึงการบริหารจัดการวิกฤตแบบตั้งรับ ไม่ใช่การเตรียมการแบบเชิงรุก การที่รัฐบาลกัมพูชาต้องเริ่มต้นเก็บข้อมูลเพื่อวางแผนรูปแบบการสนับสนุน ในขณะที่ประชาชนหลายแสนคนกำลังเผชิญกับปัญหาหนี้สินและการว่างงาน คือความล่าช้าที่ไม่อาจยอมรับได้ และเป็นการผลักภาระความอยู่รอดให้แก่ประชาชนที่เปราะบางที่สุด

ความรับผิดชอบต่อชะตากรรมของแรงงานเกือบล้านคนนี้จึงเป็นสิ่งที่ผู้นำไม่อาจปฏิเสธได้เลยแม้แต่น้อย

ปัญหาที่ร้ายแรงอีกประการหนึ่งคือการลดลงอย่างมากของเงินโอนกลับจากแรงงานในไทย (Remittances) ซึ่งคาดว่าจะลดลงถึง 30% ส่งผลให้รายได้ของครัวเรือนและเงินไหลเข้าสู่ประเทศลดลงในสัดส่วนที่เทียบเท่ากับ กว่า 6.1% ของจีดีพีกัมพูชา การลดลงนี้ยิ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อความยากจน เนื่องจากเงินโอนกลับเป็น แหล่งรายได้สำคัญของครัวเรือนจำนวนมาก โดยเฉพาะครัวเรือนที่มีหนี้สินจากสินเชื่อรายย่อย

CDRI คาดการณ์ว่า หากสถานการณ์ปิดชายแดนและความชะงักทางเศรษฐกิจที่เกี่ยวเนื่องกันนี้ ยืดเยื้อนานเกิน 2–3 เดือนอัตราความยากจนของครัวเรือนในกัมพูชาอาจพุ่งสูงขึ้นอย่างรุนแรง จากระดับปัจจุบันที่ประมาณ 30% เป็นสูงสุดถึง 50% ภายในสิ้นปี 2025 การคาดการณ์นี้สะท้อนถึง ความเสี่ยงที่น่ากังวลอย่างยิ่งต่อครัวเรือนกลุ่มเปราะบาง ซึ่งต้องเผชิญกับทั้งรายได้จากเงินโอนที่ลดลงและโอกาสการจ้างงานที่จำกัด ปัจจัยสองประการที่ผนวกกันจนกลายเป็นวิกฤตทางเศรษฐกิจและสังคมที่ลึกขึ้น

สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นในขณะนี้ ไม่ได้เป็นเพียงการหยุดชะงักทางเศรษฐกิจชั่วคราว แต่เป็นบทเรียนราคาแพง ที่แสดงให้เห็นว่าความขัดแย้งทางการเมือง หากปราศจากการบริหารจัดการอย่างรับผิดชอบ ก็สามารถทำลายชีวิตของผู้คนนับล้านได้ในเวลาไม่กี่เดือนเท่านั้น

ที่มา :

• Cambodia is Beginning to Feel the Economic Costs of the Border Conflict With Thailand
• Demographic and Economic Profile of Returned Migrant Labourers