ถึงเวลาต้องเอาจริงทุ่มเทออกแบบสังคม-เศรษฐกิจบ้านเมืองเราเพื่อรับมือโลกใบใหม่ที่กำลังเคลื่อนไปข้างหน้าอย่างโกลาหล!
สังคมศาสตร์ใหม่เชื่อว่า “มนุษย์ถูกสร้างผ่านระบบ และเทคโนโลยี-ที่กลายเป็นระบบที่ทรงพลังที่สุดในการกำหนดอนาคตของสังคม” .. ประเทศที่ก้าวหน้าใหม่จากการสร้างประเทศจากเทคโนโลยีอย่าง เยอรมนี เกาหลีใต้ สิงค์โปร์ และจีน ต่างให้ความสำคัญกับ “การออกแบบ ecosystem ของสังคม” มากกว่าการพัฒนาแบบแยกส่วน!
หลักคิดสำคัญทางสังคมเศรษฐกิจใหม่นี้มองว่า “มนุษย์ไม่ได้ดำรงอยู่อย่างอิสระจากโครงสร้าง” แต่พฤติกรรม ความคิดและค่านิยมของมนุษย์ถูกสร้างและกำหนดผ่านระบบ เทคโนโลยี สถาบัน และวัฒนธรรมที่อยู่รอบตัว หลักคิดนี้มีหลายเรื่องสำคัญที่ต้องพิจารณาได้แก่
- สังคมถูก “ออกแบบ” ได้ โดยที่สังคมศาสตร์ยุคใหม่เชื่อว่า พฤติกรรมของผู้คนสามารถถูกออกแบบผ่านโครงสร้าง เช่น ระบบการศึกษา/ เทคโนโลยีดิจิทัล/ กฎหมาย/ สื่อ/ แพลตฟอร์มออนไลน์/ ระบบเศรษฐกิจ จึงเกิดแนวคิดว่า “ผู้ที่ออกแบบระบบ” มีอิทธิพลต่อพฤติกรรมของผู้คนมากกว่าการสั่งการโดยตรง! ตัวอย่างเช่น เมืองที่ออกแบบให้คนใช้รถไฟฟ้าสะดวก คนก็จะค่อย ๆ ลดการใช้รถยนต์เอง หรือแพลตฟอร์มโซเชียลที่ออกแบบระบบ notification ก็เปลี่ยนพฤติกรรมการใช้ชีวิตของคนทั้งโลกได้
- อำนาจยุคใหม่ไม่ใช่การบังคับแต่คือการทำให้คน “ยอมทำเอง” นี่คือหัวใจของแนวคิดของ Michel Foucaultที่ว่า อดีตรัฐใช้อำนาจผ่านกฎหมายและกำลัง แต่โลกยุคใหม่ใช้อำนาจผ่านข้อมูล/มาตรฐาน/การจัดอันดับ/ AI/ ระบบดิจิทัล มีการเฝ้าระวัง การสร้าง “สิ่งที่สังคมมองว่าถูกต้อง” จนคนค่อย ๆ ปรับพฤติกรรมเองโดยไม่รู้ตัว เช่นการคัดแยกขยะใน เยอรมนี ในยุโรปไม่ได้เกิดจากการจับผิดอย่างเดียว แต่เกิดจากการสร้าง “วัฒนธรรมทางสังคม” ผ่านระบบทั้งหมด!
- เทคโนโลยีคือผู้กำหนดวิธีคิดของมนุษย์สังคมศาสตร์ร่วมสมัยมองว่า เทคโนโลยีไม่เป็นกลางแต่มี “อุดมการณ์” และ “ตรรกะ” ซ่อนอยู่ เช่น AI ทำให้คนเชื่อข้อมูลแบบอัตโนมัติ Social Media ทำให้สังคมคิดเร็ว ตัดสินเร็ว Big Data ทำให้รัฐและบริษัทเข้าใจพฤติกรรมมนุษย์ลึกกว่าที่มนุษย์เข้าใจตัวเองจึงเกิดแนวคิดว่า “ใครควบคุมเทคโนโลยี คนนั้นกำลังออกแบบสังคม”
- มนุษย์ยุคใหม่อยู่ใน “สังคมความเสี่ยง” Ulrich Beck อธิบายว่า โลกปัจจุบันเต็มไปด้วยความเสี่ยงใหม่ที่มนุษย์สร้างขึ้นเอง เช่นภาวะโลกร้อน/ วิกฤตการเงิน/ AI/ Cybersecurity/ โรคระบาด/ พลังงานฯ ดังนั้นรัฐสมัยใหม่จึงใช้เทคโนโลยีเพื่อ “บริหารความเสี่ยง” และทำให้ประชาชนเปลี่ยนพฤติกรรมเพื่อความมั่นคงร่วมกัน
- โลกยุคใหม่คือการแข่งขันในการ “สร้างคน” นี่คือแกนสำคัญมากในศตวรรษที่ 21! ในโลกใบใหม่นั้นการแข่งขันระหว่างประเทศไม่ได้เป็นแค่เรื่องทรัพยากร แรงงาน หรือกำลังทหาร แต่ “ใครสามารถออกแบบคนรุ่นใหม่ได้ดีกว่า” ผ่านการศึกษา/เทคโนโลยี/ สื่อ/วัฒนธรรม/ แพลตฟอร์มดิจิทัล/ ระบบเศรษฐกิจ จะเป็นตัวชี้วัดที่มีนัยสำคัญ!
ในโลกใบใหม่มีหลายแนวคิดที่ใช้อธิบายปรากฏการณ์นี้ได้ เช่น Michel Foucault อธิบายเรื่อง “อำนาจผ่านระบบ” (governmentality) ว่า รัฐและสถาบันไม่ได้ควบคุมคนด้วยกำลังเพียงอย่างเดียว แต่ใช้ข้อมูล กฎ ระบบดิจิทัล และการจัดระเบียบชีวิต ทำให้ผู้คน “กำกับตัวเอง” โดยสมัครใจ เช่น ระบบขนส่งอัจฉริยะ พลังงานสะอาด การคัดแยกขยะ หรือกฎสิ่งแวดล้อมของเยอรมัน ที่ทำให้พฤติกรรมใหม่กลายเป็นวัฒนธรรมสังคม
Jürgen Habermas นักคิดเยอรมัน มองว่า เทคโนโลยีสมัยใหม่สร้าง “พื้นที่สาธารณะใหม่” (public sphere) ผ่านสื่อและเครือข่ายดิจิทัล ซึ่งมีผลต่อการสร้างฉันทามติ ความเชื่อ และค่านิยมร่วมของสังคม
แนวคิด “Technological Determinism” ในสังคมศาสตร์ร่วมสมัย เชื่อว่า เทคโนโลยีไม่ได้แค่รองรับสังคม แต่เป็นตัวกำหนดรูปแบบเศรษฐกิจ การเมือง และพฤติกรรมมนุษย์ ตัวอย่างเช่น AI, Big Data, Smart City หรือระบบอุตสาหกรรม 4.0 ที่เปลี่ยนทั้งรูปแบบการทำงาน การเรียนรู้ และวิธีตัดสินใจของผู้คน
ขณะที่นักคิดอย่าง Ulrich Beck เสนอแนวคิด “Risk Society” ว่า สังคมยุคใหม่ถูกขับเคลื่อนด้วยการบริหาร “ความเสี่ยง” ผ่านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี เช่นพลังงาน สิ่งแวดล้อม สุขภาพ หรือความมั่นคงไซเบอร์ จนผู้คนยอมเปลี่ยนพฤติกรรมเพื่อความอยู่รอดของสังคมโดยรวม
ดังนั้นในโลกวันนี้เทคโนโลยีจึงไม่ใช่เพียงนวัตกรรม แต่เป็น “กลไกสร้างระเบียบสังคมใหม่” ที่เปลี่ยนวิธีคิดของมนุษย์อย่างลึกซึ้ง ตั้งแต่การบริโภค การเดินทาง การเรียนรู้ ไปจนถึงคุณค่าทางศีลธรรมและความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับประชาชน
นี่คือเหตุผลที่หลายประเทศ โดยเฉพาะประเทศที่ก้าวหน้าด้วยเทคโนโลยียุคใหม่ล้วนมองว่า “การพัฒนาเทคโนโลยี” ต้องพัฒนาคู่ไปกับ “การออกแบบสังคม” ไม่ใช่แค่การเติบโตทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว ถึงเวลาที่บ้านเมืองสังคมไทยต้องตื่นรู้ปรับตัวรื้อสร้างสังคมกันขนานใหญ่กันอย่างทุ่มเทจริงจังได้แล้ว!
อ่านมุมมอง แนวคิดสำคัญ ที่สามารถนำไปปรับใช้ในการปรับสร้างสังคมไทยในยุคนี้
ตีโจทย์ใหม่ประเทศไทย อะไรจะเกิดขึ้นเมื่อ สังคมศาสตร์และรัฐศาสตร์
อวสานยุคเครื่องยนต์สันดาป? เมื่อ ‘พญามังกร‘ ขย้ำ ‘ซามูไร’ ตกบัลลังก์โลก
